Το ιστολόγιο αποσκοπεί στην επικοινωνία με επιστήμονες(λαογράφους, ανθρωπολόγους, εθνολόγους, ιστορικούς, κοινωνιολόγους, φιλόλογους, κ.λπ)αλλά και σε όλους όσους αγαπούν το λαϊκό πολιτισμό, τη λογοτεχνία, ανησυχούν για την εκπαίδευση και την κοινωνία και αναζητούν μέσο έκφρασης. Είναι μια σκηνή για ενημέρωση και ανταλλαγή απόψεων. Ακόμη,το ιστολόγιο περιλαμβάνει στήλη(blogaρίσματα) για τη διατύπωση απόψεων σε τρέχοντα ζητήματα.
«Τhe unknown Georges Vitsoris» (biography) –Nikos Theodosiou (self-published,
2019)
*«Κάτι κλαίει ακόμα»
(διηγήματα) –Στέργια Κάββαλου(εκδόσεις
Ο Μωβ Σκίουρος, 2018)
«Something
is still crying» (short stories) –Stergia Kavvalou (Mov Skiouros Publications,
2018)
ΤΕΤΑΡΤΗ 18/9
*Παρουσίαση Εκδόσεων Ελληνικού Ανοικτού
Πανεπιστημίου. OΒασίλης Καρδάσης, πρόεδρος του ΕΑΠ, θα μιλήσει για
τα βιβλία: «Πρωτόγονη Επανάσταση -Αρματολοί και Κλέφτες (18ος-19οςαι.)
του Σπύρου Ασδραχά (2019) και «Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα»του Νίκου Σαραντάκου (2019).
Presentation of “Hellenic Open University Press”
(HOUP). Vasilis Kardasis,
President & CEO, will be the speaker for Sp. Asdrahas’s book: «Primitive
Revolution, Armatoli and Klefti (18th-19th century)» and «N. Sarantakos’s book:
Myths and fallacies in the Greek language».
«Τhe unknown Georges Vitsoris» (biography) –Nikos Theodosiou (self-published,
2019)
*«Κάτι κλαίει ακόμα»
(διηγήματα) –Στέργια Κάββαλου(εκδόσεις
Ο Μωβ Σκίουρος, 2018)
«Something
is still crying» (short stories) –Stergia Kavvalou (Mov Skiouros Publications,
2018)
ΤΕΤΑΡΤΗ 18/9
*Παρουσίαση Εκδόσεων Ελληνικού Ανοικτού
Πανεπιστημίου. OΒασίλης Καρδάσης, πρόεδρος του ΕΑΠ, θα μιλήσει για
τα βιβλία: «Πρωτόγονη Επανάσταση -Αρματολοί και Κλέφτες (18ος-19οςαι.)
του Σπύρου Ασδραχά (2019) και «Μύθοι και πλάνες για την ελληνική γλώσσα»του Νίκου Σαραντάκου (2019).
Presentation of “Hellenic Open University Press”
(HOUP). Vasilis Kardasis,
President & CEO, will be the speaker for Sp. Asdrahas’s book: «Primitive
Revolution, Armatoli and Klefti (18th-19th century)» and «N. Sarantakos’s book:
Myths and fallacies in the Greek language».
ΧΑΝΣ ΚΕΛΣΕΝ Τι είναι δικαιοσύνη; Μτφρ:. Θοδωρής Δρίτσας Εκδ. Αντίποδες
Ο μικρός με πλησίασε συννεφιασμένος. Με κοίταξε με τα μεγάλα του μάτια ασκαρδαμυκτί και σε τόνο ελαφρώς δραματικό μου είπε: «Δεν είσαι δίκαιος, μου το είχες υποσχεθεί». Πράγματι του είχα υποσχεθεί παγωτό μετά το μεσημεριανό. Μόνον που η συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια του φαγητού και λίγο μετά, παρά τις όποιες παραινέσεις, παρακάλια και απειλές, δεν μου άφησαν περιθώριο: «Δεν έχει παγωτό μετά». Η υπόσχεση αναιρέθηκε. Η μη τήρησή της τον έκανε να στεναχωρηθεί. Του φάνηκα άδικος. Είχε εν μέρει δίκιο. Το δίκαιο και το άδικο κάνουν την εμφάνισή τους από πολύ νωρίς στις ζωές μας. Το παιχνίδι, το σχολείο, οι κανόνες, οι συμβάσεις, οι υποσχέσεις, οι φιλίες, οι παρέες, οι επιθυμίες γεννούν από νωρίς στις ζωές μας απορίες, αντιθέσεις, αμφισβητήσεις, διαφωνίες και συγκρούσεις σχετικά με το τι είναι δίκαιο και τι άδικο.
Η συνύπαρξη, η ανάγκη της συνεννόησης και της ομαλής συμβίωσης θέτουν το ζήτημα της δικαιοσύνης με τρόπο βασανιστικό και επιτακτικό. Το κεντρικό ερώτημα: «Τι είναι δικαιοσύνη;» απασχολεί την ανθρωπότητα από τη νηπιακή της ηλικία. Είναι ένα ερώτημα που δεν έχουμε πάψει να προσπαθούμε να απαντήσουμε. Στην πραγματικότητα «κανένα άλλο ερώτημα δεν έχει συζητηθεί με τόσο πάθος, για κανένα άλλο ερώτημα δεν έχει χυθεί τόσο πολύτιμο αίμα, τόσα πικρά δάκρυα, κανένα άλλο ερώτημα δεν έχουν στοχαστεί τόσο βαθιά τα πιο φωτεινά πνεύματα, από τον Πλάτωνα μέχρι τον Καντ». Στη μικρή πραγματεία με τίτλο: «Τι είναι δικαιοσύνη;», την οποία εξέδωσαν πρόσφατα οι εκδόσεις Αντίποδες, ο Χανς Κέλσεν, ένας από τους μεγαλύτερους νομικούς του 20ού αιώνα και ο πλέον εξέχων εκπρόσωπος του νομικού θετικισμού, καταπιάνεται με το κεντρικό αυτό ερώτημα, επιχειρώντας να πραγματευτεί τη φύση και την ουσία της δικαιοσύνης.
Για τον Κέλσεν οι μεταβολές και οι μετατοπίσεις των αντιλήψεων των ανθρώπων σχετικά με το τι είναι δίκαιο σε διαφορετικές εποχές, κοινωνίες, τόπους επιβάλλουν μια προσέγγιση σχετικιστική. Το ίδιο υπαγορεύει και η όποια προσπάθεια ιεράρχησης των αξιών μέσα στην ίδια την κοινωνία, σε έναν συγκεκριμένο χρόνο και τόπο. Ποια αξία προηγείται τελικά; Ποια έχει προτεραιότητα; Ακόμη κι αν συμφωνήσουμε ότι κάποιες αξίες είναι κοινά αποδεκτές. Η ελευθερία, η ισότητα, η φιλευσπλαχνία, η ειλικρίνεια, η ασφάλεια, η νομιμότητα;
Ο ηθικός νόμος
Ακολουθώντας τον Βέμπερ, ο Κέλσεν διατείνεται ότι οι ηθικές νόρμες είναι ανορθολογικές και αυθαίρετες. Ο ηθικός νόμος προκύπτει από τη σύμβαση, όχι την επιστήμη. Δεν είναι νόμος της φύσης. Δεν επιβεβαιώνεται και δεν επαληθεύεται αντικειμενικά. Επί αυτής της βάσης, το πρόβλημα της δικαιοσύνης δεν μπορεί να λυθεί με τα μέσα της ορθολογικής γνώσης. Από τη σκοπιά της ορθολογικής γνώσης υπάρχουν μόνον ανθρώπινα συμφέροντα και επομένως συγκρούσεις συμφερόντων. Ως εκ τούτου, οι αξίες δεν ανήκουν στην αρμοδιότητα του Δικαίου. Εν ολίγοις άλλο νόμος και άλλο ηθική.
Ο Κέλσεν πραγματεύεται το ερώτημα διαλεκτικά, ήτοι αρνητικά, αποδεικνύοντας το τι δεν είναι δικαιοσύνη. Αναμετριέται και συνδιαλέγεται με στοχαστές όπως o Bentham, o Hume, o Hobbes, o Locke, o Bayle, o Filmer, o Fichte, o Kant, και ο Popper. Στόχος του είναι να απορρίψει τις κεντρικές θέσεις και τις όποιες αρχές έχουν εμφανιστεί διαχρονικά σχετικά με τη δικαιοσύνη και τις απορρίπτει μία μία.
Εν προκειμένω, η δικαιοσύνη δεν είναι και δεν μπορεί να ταυτιστεί με ό,τι θεωρούν δίκαιο οι περισσότεροι (αρχή της πλειοψηφίας), δεν μπορεί να εκληφθεί ως απόρροια ενός φυσικού δικαίου, δεν δύναται να οριστεί από την «αγάπη προς τον Θεό», δεν συνιστά το προσήκον ενί εκάστω αποδιδόναι (αρχή της ανταποδοτικότητας), δεν μπορεί να ταυτιστεί με την ισότητα, δεν προκύπτει από τον χρυσό κανόνα (μην κάνεις στους άλλους ό,τι δεν θα ήθελες να σου κάνουν), δεν είναι η πλατωνική ιδέα και αρετή, δεν είναι η κατηγορική προσταγή του Καντ, δεν είναι η μεσότητα του Αριστοτέλη. Καμία από αυτές τις εξαιρετικές και μεγαλειώδεις κατά τα άλλα θεωρίες δεν δίνουν μια οριστική και ορθολογική απάντηση για το ποια είναι η ουσία της δικαιοσύνης διαχρονικά.
Ο Κέλσεν αναγνωρίζει τη βαθιά ανάγκη του ανθρώπου να δικαιολογεί τη συμπεριφορά του αξιοποιώντας τον ορθό λόγο. Αντιλαμβάνεται ότι τα ανθρώπινα όντα διαθέτουμε ηθική συνείδηση. Ωστόσο είναι βέβαιος ότι η ηθική δικαιολόγηση της δικαιοσύνης αποτελεί μια απατηλή ψευδαίσθηση. Η προσπάθεια του ανθρώπου να καταρτίσει με ορθολογικό τρόπο κάποιους απόλυτους κανόνες για την ηθική συμπεριφορά συνιστά –ενδεχομένως– ματαιοπονία. Γι’ αυτό και μας καλεί να παραιτηθούμε από την αξίωση πρόσβασης στην ουσία της δικαιοσύνης. Το υπέροχο αυτό όνειρο της ανθρωπότητας μέλλει να παραμείνει άπιαστο. «Αν μπορούμε να διδαχτούμε από την πνευματική εμπειρία του παρελθόντος, αυτό είναι ότι ο ανθρώπινος λόγος μπορεί να συλλάβει μόνο σχετικές αξίες, και αυτό σημαίνει ότι η κρίση με την οποία κάτι ανακηρύσσεται δίκαιο δεν μπορεί ποτέ να αποκλείει τη δυνατότητα μιας αντίθετης αξιολογικής κρίσης. Η απόλυτη δικαιοσύνη είναι ένα ανορθολογικό ιδεώδες». Η δικαιοσύνη συνιστά ένα ερώτημα που θα παραμείνει αναπάντητο.
Μια τέτοια προσέγγιση μάλλον δεν θα ευχαριστούσε τον μικρό μου γιο και τη χαμένη του ευκαιρία να απολαύσει ακόμη ένα δροσερό παγωτό. Φοβάμαι επίσης ότι –παρά την ακαταμάχητη σαφήνεια και καθαρότητα των λόγων και τη σαγήνη και μεστότητα της επιχειρηματολογίας του– ο σχετικισμός του Κέλσεν, παρότι καλοπροαίρετος, δεν θα ικανοποιούσε πολλούς από εμάς, οι οποίοι πιστεύουν ότι τα μέλη μιας κοινωνίας μπορούν μέσα από ορθολογικές διαβουλεύσεις να καταρτίσουν κάποιες κοινές βασικές ηθικές αρχές και αξίες. Πολλούς από εμάς που δεν θα ήθελαν –τουλάχιστον όχι τόσο εύκολα– να παραιτηθούν από την επιδίωξη εκπλήρωσης αυτού του υπέροχου ανθρώπινου ονείρου, της δικαιοσύνης.
Οταν λέμε «ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα» προκαλούμε κάποιον να αποδείξει αυτό για το οποίο καυχάται – η παροιμία δεν έχει καμία σεξουαλική συμπαραδήλωση, εκτός κι αν ο αλαζόνας επαίρεται για τις ερωτικές του δυνατότητες, οπότε η έννοια του πηδήματος διευρύνεται...
Τέλος πάντων, η φράση μάς έρχεται από την αρχαιότητα, από έναν μύθο του Αισώπου, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ανήρ κομπαστής», δηλαδή «Καυχησιάρης τύπος», σε ελεύθερη απόδοση. Λοιπόν η ιστορία έχει ως εξής: Ενας Αθηναίος αθλητής ισχυριζόταν ότι είχε κάνει ένα πολύ μεγάλο άλμα στη Ρόδο.
Αυτός βρισκόταν στην Αθήνα, η οποία ως γνωστόν είναι πολύ μακριά από τη Ρόδο, οπότε ήταν σχεδόν απίθανο να βρεθεί κάποιος Ροδίτης για να τον διαψεύσει. Πατώντας πάνω σ’ αυτό το γεγονός, ο αθλητής έλεγε στους ανθρώπους που τον άκουγαν, να πάνε στη Ρόδο για να επιβεβαιώσουν τα λεγόμενά του.
Τι σημαίνει, από πού προέρχεται;
Ε, κάποιος από τους ακροατές του δεν άντεξε, πήγε σε ένα σκάμμα και έγραψε στην άμμο τη λέξη «Ρόδος». Μετά την έδειξε στον καυχησιάρη άλτη και του είπε «αυτού γαρ και Ρόδος και πήδημα», δηλαδή, «ορίστε η Ρόδος, δείξε μας λοιπόν και το φοβερό σου πήδημα, ρε μεγάλε», σε πολύ ελεύθερη απόδοση. Η παράδοση δεν διασώζει την απάντηση του κομπορρήμονος αθλητή στην πρόκληση.
Γενικώς, όπου ακούγονται πολλά πηδήματα, με κάθε έννοια, καλό είναι να κρατάμε και μικρό καλάθι. Πάντως μακάρι να ήταν τόσο εύκολο να θέταμε εμείς, οι αποδέκτες των κομπασμών, τις προϋποθέσεις ώστε οι καυχησιάρηδες επώνυμοι, που περιαυτολογούν ασυστόλως, να αναγκάζονται να αποδεικνύουν την αλήθεια των λεγομένων τους και να τεκμηριώνουν τις δάφνες που έβαλαν μόνοι τους στο υπέρλαμπρο κεφάλι τους, Αλλιώς, να κάνουν τουμπεκί οριστικώς.
Αλλά, μια που μιλάμε για τη Ρόδο, θα ήταν κρίμα να μην αναφερθούμε και στο περίφημο άγαλμα, τον «Κολοσσό της Ρόδου». Η ετυμολογία της λέξης «κολοσσός» είναι άγνωστη – πιθανώς η λέξη έχει προελληνικές, μεσογειακές ρίζες, λέει το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας.
Οπως και να 'χει, κολοσσός σημαίνει το τεράστιο άγαλμα, τον ανδριάντα υπερφυσικού μεγέθους και κατ' επέκταση, ό,τι τεράστιο και πελώριο σε μέγεθος, ισχύ ή σημασία. Βέβαια, το Κολοσσαίο των Ρωμαίων, αυτό το Χόλιγουντ της αρχαίας εποχής, πήρε το όνομά του από το γιγαντιαίο άγαλμα του Νέρωνα, τον Κολοσσό που απεικόνιζε αυτόν τον διαβόητο Ρωμαίο αυτοκράτορα.
Τώρα, στα καθ' ημάς, τον 4ο αιώνα π.Χ. οι κάτοικοι της Ρόδου, όταν γλίτωσαν από την πολιορκία του Μακεδόνα στρατηγού Δημήτριου του Πολιορκητή, ανήγειραν ένα γιγαντιαίο άγαλμα προς τιμήν του προστάτη τους, του θεού Ηλιου, ύψους 33 μέτρων – περίπου όσο και το άγαλμα της Ελευθερίας, δυόμισι φορές ψηλότερο από το άγαλμα του Δία στην Ολυμπία.
Ο ορειχάλκινος ανδριάντας, έργο του γλύπτη Χάρη, ανακηρύχθηκε ένα από τα θαύματα του αρχαίου κόσμου. Ομως, το κατ' εκτίμησιν 225 τόνων άγαλμα κατέρρευσε από έναν σεισμό μόλις 60 χρόνια μετά τα αποκαλυπτήριά του. Ο Κολοσσός παρέμενε πεσμένος, αν και μεγαλοπρεπέστατος, για 900 χρόνια, μέχρι που οι Σαρακηνοί, που λεηλάτησαν τη Ρόδο, τον τεμάχισαν και τον πούλησαν ως μέταλλο. Ο μύθος λέει ότι χρειάστηκαν 900 καμήλες για να μεταφέρουν τα κομμάτια του Κολοσσού στη Συρία.
Οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης απεικόνισαν αυθαιρέτως τον Κολοσσό με αφεστώτα τα σκέλη στην είσοδο του λιμανιού της Ρόδου, με τα πλοία να περνάνε από κάτω του. Αναρωτιέμαι τι θα έβλεπαν οι ναυτικοί να κρέμεται πάνω από το κεφάλι τους καθώς περνούσαν ανάμεσα από τα ανοιχτά πόδια του Κολοσσού.
Αποδιοπομπαίος τράγος
Ο αποδιοπομπαίος τράγος είναι αυτός ο άνθρωπος στον οποίο επιρρίπτονται οι ευθύνες άλλων, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Το «αποδιοπομπαίος» προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «αποδιοπομπούμαι», που σημαίνει «εξαγνίζω, αποτρέπω συμφορές».
Στον σχηματισμό του επιθέτου, λέει το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, συνέβαλε και το «αποπομπαίος» (εννοείται τράγος) με το οποίο αποδόθηκε το όνομα του εβραϊκού δαίμονα Αζαζέλ.
Να συμπληρώσω πως η ιδέα ενός τράγου, ο οποίος φορτώνεται τα κρίματα ενός ολόκληρου λαού και θυσιάζεται, ώστε να λυτρωθεί από αυτά ο κόσμος, είναι πανάρχαιη. Οι αρχαίοι Εβραίοι στην εξιλαστήρια τελετή «Γιομ Κιπούρ» φόρτωναν έναν τράγο με τα κρίματά τους και τον έστελναν να χαθεί στην έρημο.
Στα εβραϊκά, η εξιλέωση είναι «κιπέρ». Η λέξη που περιγράφει την ίδια έννοια στα αρχαία βαβυλωνιακά είναι «κουπουρού». Στους αρχαίους Βαβυλώνιους η τελετή του εξαγνισμού περιελάμβανε και μια ανθρωποθυσία...
Στους Ρωμαίους, αλλά και στους αρχαίους Ελληνες, τον ρόλο του αποδιοπομπαίου τράγου, που φορτώνεται τις αμαρτίες όλης της κοινότητας, τον έπαιζαν και άνθρωποι, δούλοι ή εγκληματίες, που τραβούσαν των παθών τους τον τάραχο για τα λάθη, τα εγκλήματα και τις αλλότριες ενοχές.
Οπότε, εάν συνηθίζετε να κατηγορείτε τους άλλους για τις ολιγωρίες και τα σφάλματά σας, χαλαρώστε – ακολουθείτε απλώς μια προαιώνια ανθρώπινη παράδοση, ούτε οι πρώτοι είστε ούτε οι τελευταίοι, χώρια που τέτοια αίσχη τα έκαναν ακόμα και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, με τον λαμπρό πολιτισμό τους.
