Σάββατο, 19 Σεπτεμβρίου 2020

W.C. και συμβολική γλώσσα


 

Βιστωνίτης Αναστάσης ,O διανοούμενος που έζησε τα πάντα, το ΒΗΜΑ, 4

 


Φιλόσοφος, μαθηματικός, ιστορικός, πολιτικός ακτιβιστής και προσωπικότητα με μεγάλη απήχηση στην κοινή γνώμη, ο Μπέρτραντ Ράσελ ήταν μια σπάνιας εμβέλειας κριτική φωνή που έχει πολλά να πει και στην εποχή μας


Μπέρτραντ Ράσελ : Ο επιφανής διανοούμενος που έζησε τα πάντα | tovima.gr

«Δεν θα πεθάνω ποτέ για τις ιδέες μου, γιατί μπορεί να κάνω και λάθος». Είναι η πιο διάσημη φράση του επιφανέστερου διανοουμένου της Βρετανίας: του Μπέρτραντ Ράσελ. (Κι ας συνηθίζουμε να ταυτίζουμε τη λέξη «διανοούμενος» με τη Γαλλία.) Γεννημένος το 1872, πέθανε από γρίπη πλήρης ημερών, στα 98 του χρόνια, το 1970 έχοντας αφήσει πίσω του ένα τεράστιο έργο, που επέδρασε στη φιλοσοφία, στα μαθηματικά, στη λογική, στη γλωσσολογία και στη φιλοσοφία της γλώσσας, στην επιστημολογία – ακόμη και στη μεταφυσική, μολονότι στα νιάτα ήταν άθεος κι αργότερα αγνωστικιστής.

Εκείνος ο γόνος μιας από τις αριστοκρατικότερες βρετανικές οικογένειες είχε μια σπάνια ενεργητικότητα. Οι πολιτικές του παρεμβάσεις σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν αφήσει εποχή και ο ρόλος του σε κάποιες περιπτώσεις υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός. Ηταν εξαιρετικά δημοφιλής και παρεμβατικός στα ζητήματα και τα προβλήματα της εποχής του. Τη δημόσια παρουσία του βέβαια την υποστήριζε ένα σπουδαίο έργο, που κάλυπτε όλο το φάσμα του επιστητού. Και τα δημοσιεύματά του, όπως και τα βιβλία του, διαβάζονταν από το μεγάλο κοινό με μεγάλη ευχαρίστηση.

Ο Ράσελ ήταν ευθύς και διατύπωνε τα δυσκολότερα ερωτήματα με τέτοια σαφήνεια και καθαρότητα που γοήτευαν τους πάντες. Κι ενώ υπήρξε γνήσιο τέκνο της εποχής του κι εκφραστής της μετάβασης από τον 19ο στον 20ό αιώνα, τα έργα του περιείχαν ολοκληρωμένες προτάσεις για το μέλλον. Τα περισσότερα, αν και «χρονολογημένα», διαβάζονται σήμερα με την ίδια ευχαρίστηση, όπως και στον καιρό τους.

 

Φιλοσοφία και λογική

Οποιος θέλει να γνωρίσει τη δυτική φιλοσοφία, από τις απαρχές της ως τα μέσα του 20ού αιώνα, από τη δική του Ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας θα ξεκινήσει, που πρωτοκυκλοφόρησε μάλιστα εδώ κι 75 χρόνια. Και στα ελληνικά, μεσούσης της δικτατορίας, σε ανεπανάληπτη μετάφραση μιας δικής μας σπουδαίας προσωπικότητας της κριτικής και της δημοσιογραφίας: του Αιμίλιου Χουρμούζιου. Εργο με το οποίο μυήθηκαν στα πρώτα τους βήματα στη φιλοσοφία πέντε γενιές αναγνωστών και το οποίο ευτυχώς εξακολουθεί να κυκλοφορεί. Βιβλίο εύληπτο, πεντακάθαρο που το διαβάζει ο μέσος αναγνώστης κι αντιλαμβάνεται ότι η φιλοσοφία δεν είναι όσο δύσκολη πιστεύουν πολλοί, όταν υπάρχει ένα καθοδηγητικό πνεύμα σαν του Ράσελ να την περιγράψει και να την αναλύσει.

Αυτός ο «αριστοτελικός» κατ’ ουσία (άλλωστε υπήρξε για αρκετά χρόνια πρόεδρος της Αριστοτελικής Εταιρείας της Βρετανίας) είναι όσο αναλυτικός χρειάζεται όταν περιγράφει το σύστημα κάθε μεγάλης μορφής της φιλοσοφίας που εντάσσει στο βιβλίο του. Αλλά και κριτικός και κάποτε αρνητικός και άδικος (όπως, λόγου χάρη, στα όσα γράφει για τον Νίτσε).

Αν η Ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας παραμένει το δημοφιλέστερο έργο του, το μείζον αντίστοιχο επιστημονικό, θεμελιώδες για τη δυτική επιστήμη, είναι το Principia Mathematica, που το έγραψε από κοινού με έναν άλλο σημαντικό φιλόσοφο, τον Αλφρεντ Νορθ Γουάιτχεντ, κι εκδόθηκε σε τρεις τόμους, από το 1910 ως το 1913. Εργο θεμελιώδες για τα μαθηματικά και τη συμβολική λογική. Για τον Ράσελ είναι κοινή η κοιτίδα των μαθηματικών και της λογικής. Και τη λογική, τη λογική ανάλυση, τη θεωρούσε βασικό παράγοντα τόσο στην ιδιωτική ζωή όσο και στα δημόσια πράγματα. Αν η λογική ανάλυση απαιτούσε να μεταβάλει κάποια άποψή του, δεν δίσταζε να το κάνει. Βέβαια, στην Αυτοβιογραφία του διαβάζουμε ότι δεν ήταν πάντα ο ορθολογιστής και ο ηθικολόγος που γνωρίζουμε. Διαπιστώνουμε ακόμη πως η γνώση και οι ιδέες που διαμόρφωσαν την προσωπικότητά του είχαν βιωματική αφετηρία και περιεχόμενο. Ανακάλυψε τον μαγικό κόσμο των μαθηματικών στα 11 χρόνια του, όταν διάβασε τον Ευκλείδη. Και αποφάσισε ότι αφού υπάρχει ο σαγηνευτικός κόσμος της γνώσης, είναι απεχθής ο πόλεμος, σε οποιαδήποτε μορφή του.

Εξι μήνες στη φυλακή

Ο Ράσελ ήταν φανατικός ειρηνιστής από τα νιάτα του. Δεν δίστασε να ασκήσει σκληρή κριτική (γραπτώς) στην απόφαση των Βρετανών να πείσουν τις ΗΠΑ να μπουν στο πλευρό τους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Γι’ αυτό και δικάστηκε το 1918, καταδικάστηκε και πέρασε έξι μήνες στη φυλακή του Μπρίξτον, μιας γειτονιάς του Λονδίνου. Ηταν από την αρχή κατά του πολέμου – κι αυτός υπήρξε ουσιαστικά ο λόγος που τον απομάκρυναν από το Τρίνιτι Κόλετζ όπου δίδασκε.

Η φυλάκισή του δεν τον πολυπείραξε. Οπως είπε αργότερα, στη φυλακή διάβασε πολύ, δεν τον ενοχλούσε κανείς, έγραψε ένα βιβλίο, άρχισε ένα άλλο, κι έγραψε δυο εισαγωγές σε ισάριθμα βιβλία. Βρήκε ότι από ηθικής απόψεως οι φυλακισμένοι δεν ήταν κατώτεροι από τους άλλους, με τη μόνη διαφορά, συμπλήρωσε με γνήσιο βρετανικό χιούμορ, πως ήταν λιγότερο ευφυείς, απόδειξη ότι «τους έπιασαν».

Διαβάζοντας το βιβλίο Επιφανείς Βικτοριανοί του Τζάιλς Λίτον Στρέιτσι (ιδρυτικού μέλους του «Κύκλου του Μπλούμσμπερι», όπου ανήκε και ο ίδιος) ξέσπασε σε τόσο δυνατά γέλια που επενέβη ο φύλακας για να του θυμίσει ότι η φυλακή είναι τόπος τιμωρίας, όχι γέλιου.

Ισχυρογνώμων – αλλά και «ηθικολόγος»;

Δεν ήταν από εκείνους που προκαλούσαν τη συμπάθεια. Ακόμη και ο επί δύο χρόνια μαθητής και προστατευόμενός του, Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, δεν τον πολυσυμπαθούσε. Αλλά ούτε τα μέλη του Κύκλου συμπαθούσαν τον Ράσελ. Τον έβρισκαν «σκοτεινό», ισχυρογνώμονα και «ηθικολόγο». Τώρα, το πόσο «ηθικολόγος» ήταν κάποιος που έκανε τέσσερις γάμους κι είχε πλήθος ερωμένες, είναι μια άλλη ιστορία, όπως θα έλεγε ο Κίπλινγκ. Ανάμεσα στις ερωμένες του, λέγεται ότι ανήκε και η Βίβιεν, πρώτη σύζυγος του Τ.Σ. Ελιοτ. Βέβαια, αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο Ράσελ έδωσε «μάχες» υπέρ της ισότητας των δύο φύλων, μαζί με τις αντίστοιχες για την ελευθερία της έκφρασης, την ειρήνη και τον αφοπλισμό. Και τον πόλεμο εναντίον της χιτλερικής Γερμανίας που απειλούσε να καταλάβει όλη την Ευρώπη με αποτέλεσμα την κατάλυση της δημοκρατίας, τον θεωρούσε «το μικρότερο κακό».

Είχε μια «πολύχρωμη» ζωή κι από πολύ νωρίς ενδιαφέρθηκε για τα πολιτικά ζητήματα και τις πολιτικές θεωρίες, όπως και τα αντίστοιχα συστήματα. Αλλωστε, καθαρά πολιτικό περιεχόμενο είχαν οι πρώτες του δημοσιεύσεις όταν σχετιζόταν με τους φαβιανούς (οι απόψεις των οποίων υπήρξαν η γενεσιουργός αιτία για τη δημιουργία του Εργατικού Κόμματος στη Βρετανία). Ο ίδιος όμως βρισκόταν ένα βήμα πιο πέρα. Τον ενδιέφερε η μεγάλη εικόνα: ο κόσμος στο σύνολό του και η πορεία της ανθρωπότητας.

Εδωσε διαλέξεις παντού. Ακόμη και στην Κίνα και την Ιαπωνία, πολλά χρόνια προτού τις χώρες αυτές τις «ανακαλύψουν» οι γάλλοι διανοούμενοι. Το 1920 ταξίδεψε στη Σοβιετική Ενωση με μια αντιπροσωπεία του βρετανικού Εργατικού Κόμματος και συνάντησε τον Λένιν με τον οποίον είχε συνομιλία μίας ώρας. Τον βρήκε σκληρό και άκαμπτο και τον παρομοίασε με χοντροκέφαλο καθηγητή – κι επιπλέον δεν έτρεφε και καμία αγάπη για την ελευθερία.

Από το λίγο που είδε τον Τρότσκι έβγαλε δυο-τρία εντυπωσιακά συμπεράσματα: οι κομμουνιστές στη Ρωσία δεν θεωρούσαν τον Τρότσκι ισάξιο του Λένιν. Ηταν όμως ευφυέστατος, είχε μια «μαγνητική» προσωπικότητα αλλά και μια ματαιοδοξία, ίδιον των καλλιτεχνών και των ηθοποιών.

Εζησε τα πάντα

Το φλέγμα του Ράσελ ήταν μοναδικό. Εζησε στη ζωή του τα πάντα. Ακόμη κι ένα αεροπορικό δυστύχημα στο Τροντχάιμ της Βόρειας Νορβηγίας στο οποίο ήταν ο ένας εκ των 24 διασωθέντων από τους 43 επιβάτες, το αντιμετώπισε με εξοντωτικό χιούμορ λέγοντας πως διασώθηκε επειδή ήταν καπνιστής (καπνιστές ήταν και οι υπόλοιποι διασωθέντες που κατά τα ειωθότα εκείνα τα χρόνια κάθονταν στο πίσω μέρος του αεροπλάνου).

Αυτά όμως και πλήθος άλλα εξηγούν μεν τη στάση του ανδρός απέναντι στη ζωή, όμως αυτό που έχει σημασία, πέντε δεκαετίες μετά τον θάνατό του, είναι το έργο. Ο Ράσελ είχε λαμπρή ακαδημαϊκή καριέρα αλλά κι έναν ορίζοντα που την ξεπερνούσε. Και τον χαρακτήριζε κάτι σπάνιο: ήταν και οργανικός και δημόσιος διανοούμενος, με τεράστιο πολιτικό κύρος.

Στο επιστημονικό επίπεδο δεν είχε αντιπάλους που να μπορούσαν να του αντιπαρατεθούν. Ηταν αυστηρός σε ό,τι αφορούσε τη φιλοσοφία και τα μαθηματικά. Αλλά και «αγαπημένος» των μέσων ενημέρωσης. Ομως ποτέ δεν έκανε έκπτωση στις απόψεις του για να ακολουθήσει το ρεύμα. Αντίθετα, οι άλλοι ήταν εκείνοι που τον ακολουθούσαν. Και δεν αποτελούσε σύμπτωση το ότι κάθε γραπτή παρέμβασή του δημιουργούσε είδηση.

Τα πολιτικά του κείμενα είναι σε μεγάλο βαθμό κείμενα πολεμικής και όχι πολιτικής ανάλυσης. Εν τούτοις, ήταν αυτός που όρισε με την ακρίβεια και την ευχέρεια που τον διέκρινε τις μορφές της δύναμης (ή της εξουσίας). Δεν ήταν μόνο κορυφαίος επιστήμονας, αλλά και προικισμένος συγγραφέας. Τις λογοτεχνικές αρετές στα βιβλία του άλλωστε εκτίμησε, ανάμεσα στα άλλα φυσικά, η Σουηδική Ακαδημία και του απένειμε το 1950 το βραβείο Νομπέλ.

ΤΖΟΡΤΖ ΟΡΓΟΥΕΛ: "Είναι αδύνατον να πουλήσεις ιστορίες με ζώα στις ΗΠΑ"

Οσα υποστήριξε μπορεί σήμερα να τα θεωρούμε αυτονόητα, αλλά ο Ράσελ είχε το σπάνιο προσόν να τα αναδεικνύει σε «εποχές πανικού», καθώς έγραφε ο Οργουελ το 1939 στην κριτική του για το βιβλίο του PowerA New Social Analysis που είχε κυκλοφορήσει τον προηγούμενο χρόνο. Εκεί, αναφερόμενος στην Ιστορία, θυμίζει πως όλα τα τυραννικά καθεστώτα κατέρρευσαν και πως δεν υπάρχει λόγος να υποθέτει κανείς ότι το χιτλερικό καθεστώς δεν θα έχει την ίδια τύχη. Δεν ήταν τόσο απλό όσο ακούγεται εκ των υστέρων. Ούτε και η άποψή του πως η δημοκρατία από μόνη της δεν αρκεί, αν δεν συνοδεύεται από ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα προωθεί την ανεκτικότητα και την ισχυρή πνευματική συγκρότηση. Ετσι, ο κοινός νους θα είναι αυτός που θα επικρατεί στο τέλος. Εκείνη την εποχή της αβεβαιότητας δεν ήταν πολλοί που πίστευαν ότι όντως θα επικρατούσε ο κοινός νους – και ο καταστροφικός πόλεμος που ακολούθησε τους επιβεβαίωσε. Αλλά ως υπόσχεση ή ελπίδα, η «πρόβλεψη» (έστω και διαψευσμένη) έχει πάντα την αξία της – ιδιαίτερα στη δική μας εποχή.

Αυτός ο αριστοκράτης που κατέβαινε στις αντιπολεμικές διαδηλώσεις σε βαθύ γήρας ήταν ένας ειλικρινής διανοούμενος, ένας ιππότης κατά βάθος, και ο ιπποτισμός του ήταν κάτι πολύ περισσότερο από την απλή ευφυΐα, όπως έλεγε ο Οργουελ. Και σε όλα τα κείμενά του, ακόμη και τα πιο αρνητικά, δεν παραλείπει να παραπέμψει στο θετικό πνεύμα που θα πρέπει να διέπει τη συμπεριφορά και τον χαρακτήρα μας. Φυσικά δεν είχε καμιά σχέση με κάποιους σύγχρονους θορυβοποιούς, όπως ο κ. Μπερνάρ Ανρί Λεβί.

Το Δικαστήριο Μπέρτραντ Ράσελ

Το 1966 ο Ράσελ ήταν 94 ετών. Τι ήταν εκείνο που τον παρακίνησε να δημιουργήσει το Διεθνές Δικαστήριο Εγκλημάτων Πολέμου, γνωστότερο ως «Δικαστήριο Μπέρτραντ Ράσελ»; Τα εγκλήματα πολέμου που διέπραξαν οι Αμερικανοί στο Βιετνάμ. Ο Ράσελ, όπως και τα υπόλοιπα μέλη του Δικαστηρίου, είχαν διαπιστώσει την αδυναμία του διεθνούς ποινικού δικαίου να δικάσει εγκλήματα πολέμου. Αυτό το άτυπο δικαστήριο, που χρηματοδοτούνταν από διάφορες πηγές (ένας από τους χρηματοδότες ήταν και ο Χο Τσι Μινχ), είχε σκοπό να πληροφορήσει και να αφυπνίσει την κοινή γνώμη. Οι αντίπαλοί του θεώρησαν τις δίκες ως ένα είδος σόου. Εν τούτοις, τα ερωτήματα που έθεταν οι διοργανωτές για πρώτη φορά ετίθεντο σε διεθνές επίπεδο, μολονότι ο πόλεμος βρισκόταν ακόμη στις αρχές του.

Τα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν θα τα αποκάλυπτε, ωστόσο, η ερευνητική δημοσιογραφία, στις ΗΠΑ κυρίως, κινητοποιώντας τον γενικό πληθυσμό σε απανωτές διαδηλώσεις. Το Δικαστήριο Ράσελ επομένως, που υπήρξε το πρότυπο για να δημιουργηθούν κι άλλα, μικρότερης σημασίας παρόμοια δικαστήρια, ήταν σε μεγάλο βαθμό ευρωπαϊκή υπόθεση. Αν σήμερα εξετάζεται κατά κύριο λόγο από ιστορική σκοπιά είναι γιατί στον «Πρώτο Κόσμο» τουλάχιστον οι κινητοποιήσεις είναι πολύ λιγότερες και το κίνημα για την ειρήνη και τον αφοπλισμό, ιδίως μετά την κατάρρευση των κομμουνιστικών καθεστώτων, έχει ξεφτίσει, ενώ άλλες μορφές κινητοποίησης αναπτύσσονται, κυρίως με τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Βεβαίως, δεν υπάρχει πλέον το κύρος των διανοουμένων και των πολιτικών προσωπικοτήτων σαν αυτές των μελών του Δικαστηρίου Ράσελ. Ακόμη και η λέξη «διανοούμενος» μοιάζει να έχει χάσει μεγάλο μέρος από την αίγλη που είχε παλαιότερα. Το παράδειγμα όμως έχει τη σημασία του. Η θέση του Μπέρτραντ Ράσελ στην παγκόσμια ιστορία των μαθηματικών και της φιλοσοφίας, ουσιαστικών γνωρισμάτων της λεγόμενης υψηλής κουλτούρας, βρίσκεται πάντα πολύ ψηλά. Ο πολιτικός Ράσελ είναι μια φωνή από το παρελθόν. Αλλά ανεξαρτήτως από ποια απόσταση και με τι διαθέσεις την ακούει κανείς, έχει ακόμη να μας πει πολλά και για τη δική μας εποχή.

Τετάρτη, 16 Σεπτεμβρίου 2020

Τα μπαλκόνια των Αθηνών Θωμάς Τσαλαπάτης, 5-6 Σεπτεμβρίου 2020

 


Θυμάμαι κατά την περίοδο του Εuro, το καλοκαίρι του 2004, έπρεπε να φύγω από το σπίτι μου και να πάω στο Aurevoir στην Πατησίων να συναντήσω κάποιους φίλους που έβλεπαν εκεί το παιχνίδι (δεν θυμάμαι άλλοτε τηλεόραση στο Aurevoir). Εφυγα περίπου στη μέση του πρώτου ημιχρόνου ελπίζοντας να μη χάσω κάτι καθοριστικό. Αν και πρέπει να ομολογήσω πως ποτέ δεν κατάφερα να ταυτιστώ με το παιχνίδι που προσέφερε η τότε Εθνική και πάντοτε προτιμούσα το μπάσκετ, το γεγονός ήταν πως δεν μπορούσες να αποφύγεις τη θέαση. Ολόκληρος ο χρόνος των ημερών ήταν κουρδισμένος με βάση αυτά τα παιχνίδια. Τα ραντεβού, το φαγητό, οι κουβέντες. Η απόσταση ήταν περίπου 20 λεπτά (15 αν βιαζόσουν). Αρκετός χρόνος για να συμβεί οτιδήποτε, ακόμα και για το αμυντικό παιχνίδι της Ελλάδας. Αυτό που θυμάμαι πιο έντονα από εκείνο το παιχνίδι ήταν -όχι το παιχνίδι καθαυτό- αλλά η διαδρομή εκείνη των 15 λεπτών. Εξω στον δρόμο και δεν έχασα ούτε μία φάση ή περιγραφή.

Στα μπαλκόνια της Κυψέλης, όλοι στοιχισμένοι γεωμετρικά να βλέπουνε το παιχνίδι, εσύ να διασχίζεις τον δρόμο παράλληλα στις περιγραφές που σε κυκλώνανε στερεοφωνικά με εκκωφαντική καθαρότητα. Και η φωνή του Βερνίκου (μάλλον) να σε κυνηγά από παντού, να σε προλαβαίνει στα πεζοδρόμια, να σε αντιμετωπίζει καχύποπτα που βρίσκεσαι εκεί έξω, να σου τραβάει τα κλειδιά και τα τσιγάρα από τις τσέπες για παραδειγματισμό. Θυμάμαι εκείνα τα υποχρεωτικά μπαλκόνια. Απόσταση και ταυτόχρονα διάδρομος προς τους άλλους. Ενας τρόπος ιδιωτικότητας εντός του δημόσιου όλου. Τα μπαλκόνια ως μεταίχμιο αυτού που μοιράζεσαι με αγνώστους που ζεις μαζί. 

Από τότε είναι μια διαρκής αίσθηση. Οταν φεύγεις και όταν επιστρέφεις. Μια αίσθηση πως κάποιος σε εποπτεύει. Πως οι δρόμοι εδώ δεν είναι ανώνυμοι ακόμα και αν δεν τους γνωρίζεις. Τα μπαλκόνια. Παράδοξα ράφια λειτουργικών βιβλιοθηκών. Και πάνω τους τόμοι ενσαρκωμένοι με άγνωστα περιεχόμενα και μπερδεμένες αφηγήσεις που σε αντιμετωπίζουν όπως τη σιωπή. Εντοιχισμένες ιστορίες, για ανάγνωση προσωπική, οικογενειακή, περιορισμένη. Και τα ράφια εδώ. Συχνά να έχουν ως μόνη θέα τα απέναντι ράφια. Σαν μια περιδιάβαση σε δημόσια βιβλιοθήκη όπου όλα είναι καταλογογραφημένα, γεωμετρικά και τίποτα δεν σε ξαφνιάζει. 

Ενα βήμα ανάμεσα στο έξω και το μέσα. Μισά σαλόνια και μισά δρόμοι. Και οι άνθρωποι των μπαλκονιών με τις συμπεριφορές τους μισές εντός και μισές εκτός της οικίας. Αλλοτε διακριτικοί και άλλοτε φωνακλάδες, άλλοτε να συνομιλούν με ανθρώπους στα απέναντι μπαλκόνια και άλλοτε να προσπαθούν να κρυφτούν σε κοινή θέα από τα μάτια των απέναντι μπαλκονιών. Αλλοι να έχουν βγει απλώς για να καπνίσουν, άλλοι να κάνουν τραπέζι και άλλοι να στέκουν εκεί με τις ώρες να κοιτούν τον δρόμο σαν να αγναντεύουν τη θάλασσα και ένα τσιμέντο που δεν χαρίζει ούτε ένα τόσο δα κυματάκι. 

Την περίοδο της καραντίνας τα μπαλκόνια ενεργοποίησαν εκ νέου τη σημασία τους. Υπήρχαν σαν μαλακά εθελούσια κλουβιά βραχείας απομόνωσης. Ο κόσμος κρεμιόταν εκεί με τις ώρες. Συζήταγε όπως ποτέ δεν είχε συζητήσει στους δρόμους, συνομιλώντας σε εναέρια καφενεία ασφαλείας, ζητώντας λίγη επαφή από απόσταση. Συνομιλίες για ένα κοινό γεγονός που ενώ μας κρατά μακριά, μας φέρνει κοντά μέσα από το κοινό βίωμα της καραντίνας. Αλλη μια μεταιχμιακή ιστορία για την ανθρωπολογία των μπαλκονιών. 

Εδώ ζούμε. Ολοι μαζί. Αυτό μας έτυχε. Ας είναι για καλό. Και τα μπαλκόνια είναι προθάλαμοι προς τους άλλους. Και μαζί φράχτες. Οπως περίπου και το γράψιμο. Είναι περίεργο αλλά μόλις σε αυτήν εδώ την καταληκτική παράγραφο κατάλαβα πως γράφω το άρθρο στο μπαλκόνι μου. Είναι νύχτα και κάνει ζέστη, ένα μωρό κλαίει επίμονα και ασταμάτητα κάπου απέναντι και οι δρόμοι έχουν αρχίσει να αδειάζουν και να καλύπτονται από τη βραδινή σιωπή του Αυγούστου. Στα γύρω μπαλκόνια τα περισσότερα ρολά είναι κλειστά. Πολλά από νύχτα και πολλά από καλοκαίρι. Κάπου στο βάθος μερικά μπαλκόνια μένουν ακόμη φωτισμένα. Δεν ξέρω αν έχουν ακόμα ανθρώπους. Μπορεί να είναι απλώς μια κίνηση αλληλεγγύης των μπαλκονιών αυτών προς τα υπόλοιπα μπαλκόνια της γειτονιάς που έμειναν μόνα, για λίγο ορφανά από ανθρώπους.

 📍tsalapatis.blogspot.com

Η κούρσα του Ηλία Τέφα στο γεφύρι της Άρτας, πέριξ του 1960

Προσθήκη λεζάντας

 

Σύνδεσμος Συρρακιωτών Περιοχής Πρέβεζας, Τακτική Γενική Συνέλευση την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2020 και ώρα 10:00, με θέμα την εκλογή νέου συμβουλίου

 

Το Διοικητικό Συμβούλιο του Συνδέσμου Συρρακιωτών Περιοχής Πρέβεζας προσκαλεί τα Μέλη του σε Τακτική Γενική Συνέλευση την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2020 και ώρα 10:00 με θέματα Ημερήσιας Διάταξης:

1.      Εκλογή Προεδρείου.

2.      Λογοδοσία Απερχόμενου Διοικητικού Συμβουλίου.

3.      Οικονομικός Απολογισμός

4.      Έγκριση Πεπραγμένων.

5.      Συζήτηση - Προτάσεις για την καλύτερη λειτουργία του Συνδέσμου μας.

6.      Αρχαιρεσίες για ανάδειξη νέου Διοικητικού Συμβουλίου, Εξελεγκτικής Επιτροπής και Αντιπροσώπων στην ΠΟΠΣ Βλάχων.

Τα Μέλη, που ενδιαφέρονται να θέσουν υποψηφιότητα, πρέπει να υποβάλουν αίτηση στο Γενικό Γραμματέα του Συνδέσμου μας μέχρι την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 2020 και ώρα 22:00.

Η Γενική Συνέλευση και οι Αρχαιρεσίες θα διεξαχθούν σε εξωτερικό χώρο στα Γραφεία μας (Λ. Ιωαννίνων 165), τηρουμένων όλων των Υγειονομικών Πρωτοκόλλων.

 

                                                                               Για το Δ. Σ.

    Ο Πρόεδρος                                                                                                 Η Γενική Γραμματέας

 

 

Σπυρίδων Νταλαούτης                                                                                         Αλεξάνδρα Ζήση

 

 

Τρίτη, 15 Σεπτεμβρίου 2020

Ευάγγελος Αυδίκος, Ημέρες Σεπτεμβρίου: Γυμνασιάρχης Χρήστος Κοντός, ΕΦΣΥΝ, 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2020

 Τον θυμάμαι κάθε χρόνο. Κάθε φορά που αρχίζει το μέτρημα των θυμάτων και η απόδοση των ευθυνών. Τον θυμάμαι τις ημέρες του Σεπτέμβρη. Στις 14 του Τρυγητή αποχώρησαν οι Γερμανοί. Σχεδόν αμέσως αποβιβάστηκαν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ και του ΕΛΑΝ. Εγκαταστάθηκαν σε κάστρα και στο Γυμνάσιο της πόλης. Οι άνδρες του ναυτικού επέλεξαν την Εθνική Τράπεζα, ένα επιβλητικό κτίριο στην παραλία της Πρέβεζας. Λίγο μετά ήρθαν στην πόλη οι δυνάμεις του ΕΔΕΣ που επέλεξαν το κάστρο του Παντοκράτορα, στο φρύδι του Ιονίου.

Ο Γυμνασιάρχης Κοντός, εμβληματική προσωπικότητα, βενιζελογενής, έγινε αποδεκτός κι από τα δύο πολιτικά και στρατιωτικά στρατόπεδα. Ορίστηκε πρόεδρος της μικτής επιτροπής για την προετοιμασία της απελευθέρωσης και της μετάβασης της πόλης στη μετακατοχική περίοδο.

Η ευφορία κράτησε λίγο. Διακυβεύονταν πολλά για τον κόσμο που μόλις ξημέρωνε – και όχι μόνο στην Ελλάδα. Η Πρέβεζα έγινε το θέατρο προεμφυλιακών συγκρούσεων. Το μίσος και η εκδίκηση για όσα φώλιαζαν τόσον καιρό βρήκαν διέξοδο. Ο Κοντός βρήκε τραγικό θάνατο και άλλοι 48 πολίτες αλλά και τα μέλη της Υποδειγματικής ΕΠΟΝ εκτελέστηκαν στην Παργινόσκαλα, έξω από την πόλη.

Προηγήθηκαν μάχες μες στην πόλη. Ανάμεσά τους η μάχη της Εθνικής Τράπεζας. Σ’ αυτούς που πολέμησαν εκεί ήταν και ο Αβραάμ Λεσπέρογλου – ο εγγονός του απασχόλησε αργότερα την επικαιρότητα, για άλλους λόγους. Ο εγγονός ενός συναγωνιστή του, του Καταραχιά που υπήρξε εμβληματική προσωπικότητα της πόλης, αναλαμβάνει να δώσει πνοή σε όσα συνέβησαν την εποχή εκείνη. Το βλέμμα του είναι καρφωμένο στο μέλλον και στην ανάγκη να πραγματευθεί ζέοντα ζητήματα της νεοελληνικής ιστορίας. Πρόκειται για το μυθιστόρημα του γιατρού Σπύρου Μπρίκου, «Το κύκνειο άσμα του Αβραάμ Λεσπέρ» (Μανδραγόρας 2020). Η πρώτη συλλογή διηγημάτων του συγγραφέα προκάλεσε το ενδιαφέρον για το μπόλιασμα της αφηγηματικής του γλώσσας με την ιατρική ορολογία.

Το πιο ενδιαφέρον είναι πως αυτοί οι άνθρωποι, που ουδέποτε εντάχθηκαν στην τοπική μνήμη –ακόμη και σήμερα είναι σχεδόν μισοσβησμένες οι σελίδες αυτής της περιόδου– επανέρχονται μέσα από την πένα ενός νεαρού συγγραφέα. Αποτελούν την ιστορική του βάση για να τιμήσει τη μνήμη τους αλλά πρωτίστως να συνομιλήσει μαζί τους. Για τον κόσμο που ζούμε. Για τις απογοητεύσεις.

Εκεί που η Ιστορία αναζητεί τα ντοκουμέντα η λογοτεχνία αξιοποιεί τη φαντασία που γίνεται όχημα επιστροφής ενός παρελθόντος που βρίσκεται καταχωνιασμένο στον ταραγμένο βυθό του Αμβρακικού. Εκεί που ο συγγραφέας συναντά τα ιστορικά πρόσωπά του, τα οποία αποκτούν μυθολογικές διαστάσεις.

Και πάλι Σεπτέμβρης. Και πάλι επανέρχεται το δίλημμα από πολλούς. Μνήμη ή λήθη; Ο Μπρίκος –και σωστά πράττει– δεν εγκλωβίζεται σε διλήμματα. Ετσι κι αλλιώς, η Ιστορία επανέρχεται. Αν αδιαφορήσουμε γι’ αυτήν, βρικολακιάζει.

Παρασκευή, 11 Σεπτεμβρίου 2020

Zero point, Το νεκροταφείο του Αγίου Παύλου στη Νέα Υόρκη, στους Δίδυμου...

Πανηγύρι Συρρακιωτών, Ελαιώνας Πρέβεζας 2005

Ε.Αυδίκος, "Χοροστάσι στο Συρράκο. Στα μονοπάτια της μουσικής μας παράδοσης με τον Κώστα Γεροδήμο, Σύνδεσμος Συρρακιωτών Πρέβεζα, Ιούνιος 2010


 

Μοιρολόγια Πόρου Λευκάδας, καταγραφή, μελέρη, υπομνηματισμός Χριστόφορος Δ. Σκλαβενίτης, Εταιρεία Λευκαδικών Μελετών, Αθήνα 2012





 

Πέμπτη, 10 Σεπτεμβρίου 2020

Γαλαζούλα ή γαλάζιο αγκάθι, ένα περιφρονημένο φυτό




 

Το γαλάζιο αγκάθι ή γαλαζούλα δίνει ωραίο σε γεύση νέκταρ και γύρη αλλά και διάφανο μέλι. 

Την ίδια χρονιά που φυτεύτηκε θα ανθίσει αφειδώς. Τα λουλούδια του φέρονται πάνω σε ένα πολύ πυκνό κουβάρι βλαστών. Οι κρητικοί το μαζεύουν για τους τρυφερούς βλαστούς του μαζί με άλλα χόρτα και τα λαχανεύουν. Επίσης, μπορεί να φυτευτεί και στον κήπο μας, αλλά απαιτεί καλά στραγγιζόμενο χώμα και ηλιόλουστη θέση. Προτιμά ένα ελαφρύ αμμώδες έδαφος, αλλά ανέχεται τους περισσότερους τύπους εδάφους, συμπεριλαμβανομένων και των φτωχών σε ασβέστιο χαλίκια.

 

Eternal Sadness: Representations of Death in Visual Culture from Antiquity to the Present Time - Eikon Imago, vol. 10 (2021)

 



Miscellany and Monographic Issue
Eternal Sadness: Representations of Death in Visual Culture from Antiquity to the Present Time, ed. Luis Vives-Ferrándiz Sánchez

Our scientific journal Eikón / Imago, edited by the CAPIRE research team at the Complutense University of Madrid, is already working on the next issue. It is an annual academic publication whose research interest focuses on iconography and visual culture, from a thematic scope that encompasses the forms and meanings of the images of any era, culture or country, as well as any thematic, typological or disciplinary variant: religious, mythological, political, musical, fantastic, animalistic and other.

Each issue of Eikón / Imago Magazine consists of three sections:

  • Miscellany: related to any aspect of the general thematic coverage of the Journal (free peer review articles).
     
  • Monographic: the topic changes every year. This year 2021 it is:

    Eternal Sadness: Representations of Death in Visual Culture from Antiquity to the Present Time (ed. by Luis Vives-Ferrándiz Sánchez)
     
  • Reviews and Chronicles of new books, exhibitions, and conferences.
     

We are accepting article proposals for the monographic and miscellaneous sections before October 15th, 2020.

You can know more about us in http://www.capire.es/eikonimago/index.php/eikonimago

or writing to our email eikonimago@ucm.es

Contact Info: eikonimago@ucm.es

απ' τη μεριά των σοφών και των τρελών»: Αφιέρωμα στον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ Στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων του Λυκείου των Ελληνίδων Βόλου

 

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

 

«

 


 

ΟΜΑΔΙΚΗ ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ

ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΟΥ ΒΟΛΟΥ

Επιμέλεια: Ίρις Κρητικού

 

Το Λύκειο των Ελληνίδων Βόλου με αφορμή  την  φετινή  επέτειο συμπλήρωσης των 100 χρόνων από την ίδρυσή του (1920-2020) οργανώνει έκθεση με τίτλο «απ' τη μεριά των σοφών και των τρελών»: Αφιέρωμα στον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ» του μεγάλου λαϊκού ζωγράφου, που έζησε και δημιούργησε στην περιοχή μας.  Η έκθεση, της οποίας η λειτουργία ξεκινά (χωρίς εγκαίνια)  την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου και ώρα 19.00 στο Μουσείο της Πόλης πραγματοποιείται με τη συνεργασία της Διεύθυνσης  Αρχείων, Μουσείων και Βιβλιοθηκών του ΔΟΕΠΑΠ-ΔΗΠΕΘΕ.

Την επιμέλεια της έκθεσης έχει η   γνωστή ιστορικός  τέχνης και ανεξάρτητη  επιμελήτρια, Ίρις Κρητικού.

 

Η έκθεση που αποτελείται από παλαιότερα και νέα έργα,  εβδομήντα και πλέον διακεκριμένων σύγχρονων Ελλήνων εικαστικών, αφορά σε έναν οργανικό διάλογο με το φυσικό πρόσωπο και το έργο του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, που αναμφισβήτητα αποτελεί μοναδική καλλιτεχνική περίπτωση,  καταλαμβάνοντας έναν ξεχωριστό και πρωτογενή χώρο στην ιστορία της νεότερης ελληνικής τέχνης και ταυτόχρονα  έναν εμπνευστή κορυφαίων δημιουργών του 20ου αιώνα.

Με αφορμή τον Θεόφιλο και τη πρωτογενή εικαστική γραφή του αλλά και κάποια από τα περιστατικά και τα τοπόσημα του βίου του, γεννήθηκε και εξελίχθηκε η σκέψη μιας ομαδικής εικαστικής έκθεσης στην  επετειακή διοργάνωση του Λυκείου των Ελληνίδων Βόλου και επιμέλεια της Ίριδας Κρητικού.

Στο πλαίσιο της δράσης, επιχειρείται η σύσταση ενός αυτοτελούς οργανικού πεδίου με εικαστικές, πλαστικές και συμβολικές πολυεπίπεδες αναφορές στον Θεόφιλο και το έργο του. Η Ελληνική αρχαϊκή, κλασική και νεότερη, δημώδης μυθοπλασία στο έργο του Θεόφιλου, η ξεχωριστή ετούτη σπαρταριστή, ανιδιοτελής και πηγαία έκφραση που στη  διεθνή ιστορία της τέχνης ονομάστηκε ναΐφ, η εν γένει άδολη και πρωτογενής αγάπη του για την ελληνικότητα που προσεγγίζει με έναν αδιόρατο τρόπο τη λόγια προσέγγιση του Καβάφη, του Σεφέρη και της περίφημης γενιάς του ’30 για ό,τι «ελληνικό», οι πλαστικές και εννοιολογικές λεπτομέρειες των ανθρώπων, των ηρώων, των φορεσιών και της τοπιογραφίας του, γίνονται οι αναβλύζουσες πηγές για τα σύγχρονα έργα της έκθεσης. Στο πλαίσιο της έκθεσης, σύγχρονα ζωγραφικά, γλυπτά έργα και εγκαταστάσεις, θα αναπτύξουν το εικαστικό αφήγημα. 

 

Ο "εν ξιφήρεις" φουστανελάς και «παρθένος μαθητής των αισθήσεων» που τον Ιούνιο του 1961 μπήκε στις αίθουσες του Λούβρου, «επιτρέποντας στους Λουδοβίκους να συναντηθούν με τον Αντώνη Κατσαντώνη, τον Αθανάσιο Διάκο, τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον Μέγα Αλέξανδρο, τον Ερωτόκριτο και την Αρετούσα», και δίνοντας, σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη «έκφραση πλαστική στο αληθινό μας πρόσωπο», εξακολουθεί να χαρίζει έμπνευση όχι μόνον στους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους όπως ο Γιάννης Τσαρούχης, ή τους σπουδαίους σύγχρονούς μας ναΐφ αλλά και σε Έλληνες εικαστικούς με αμιγή σύγχρονη γραφή.

 

Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ ή Θεόφιλος Κεφαλάς ή Κεφάλας, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα (Βαρειά Μυτιλήνης, 1870; – Βαρειά Μυτιλήνης, 24 Μαρτίου; 1934), γνωστός απλά και ως Θεόφιλος, ήταν μείζων λαϊκός ζωγράφος της νεοελληνικής τέχνης. Κυρίαρχο στοιχείο του έργου του είναι η ελληνικότητά του και η εικονογράφηση της ελληνικής λαϊκής παράδοσης και ιστορίας.

Ο Θεόφιλος είχε τη δύναμη να μεταμορφώνει με χρώματα δικής του κατασκευής τις πιο ταπεινές επιφάνειες, όπως χαρτόνια, σανίδια, τενεκέδες, βαμβακερά πανιά, τοίχους μαγαζιών και σπιτιών, σε έργα τέχνης. Τον αναβλύζοντα κόσμο του της ελληνικής πρωτογενούς εντοπιότητας που ο ίδιος μεταφέρει μέσω πρωτογενών ιδεών και ιδίων επινοήσεων, μέσω του φωτεινού χρώματος και της κλασικής αυτοδίδακτης πλαστικότητας, μέσω των ευρημάτων και των διαχρονικών ελληνικών μύθων, η έκθεση επιχειρεί να προσεγγίσει με τον τρόπο μιας σύγχρονης εικαστικής συνομιλίας. 

Στην έκθεση συμμετέχουν οι εικαστικοί:

Ηώ Αγγελή, Γιάννης Αδαμάκης, Στέλιος Αλεξάκης, Νεκτάριος Αποσπόρης, Κάτια Βαρβάκη, Νίκος Βατόπουλος, Αλέξης Βαρούκας, Ειρήνη Βογιατζή, Κική Βουλγαρέλη, Μάριος Βουτσινάς, Μαίρη Γαλάνη Κρητικού, Μαρία Γέρουλα, Νεκταρία Γιακμογλίδου, Κατερίνα Γιάννακα, Στρατηγούλα Γιαννικοπούλου, Ειρήνη Γκόνου, Δικαία Δεσποτάκη, Μαρία Διακοδημητρίου, Νίκη Ελευθεριάδη, Γιάννης Ευθυμίου, Πέτρος Θέμελης, Αποστόλης Ιτσκούδης, Σταυρούλα Καζιάλε, Θρασύβουλος Καλαϊτζίδης, Σοφία Καλογεροπούλου, Ελπινίκη Καμόσου, Μηνάς Καμπιτάκης, ΚΑΠΕΤΑΝ ΜΥΓΑC, Βούλα Καραμπατζάκη, Πάνος Καρδάσης, Νικόλας Κληρονόμος, Νίκος Κόνιαρης, Ευτυχία Λάβδα, Βασίλης Λιαούρης, Νεκτάριος Μαμάης, Τάσος Μαντζαβίνος, Παναγιώτης Μαρίνης, Μηνάς Μαυρικάκης, Στέλλα Μελετοπούλου, Γιάννης Μετζικώφ, Γεωργία Μπλιάτσου, Δημήτρης Μοράρος, Ρούλη Μπούα, Γεύσω Παπαδάκη, Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, Κώστας Παπατριανταφυλλόπουλος, Χριστίνα Παρασκευοπούλου, Λίζα Πενθερουδάκη, Βασίλης Πέρρος, Γιώργος Πετσικόπουλος, Νίκος Ποδιάς, Μαρία Πωπ, Κατερίνα Σαμαρά, Ιφιγένεια Σδούκου, Γιώργος Σκλάβαινας, Ευγένιος Σπαθάρης, Χρήστος Στανίσης, Μαρίνα Στελλάτου, Ιωάννα Τερλίδου, Βάσω Τρίγκα, Κλεοπάτρα Τσαλή, Κλαίρη Τσαλουχίδου, Θεοδώρα Τσιάτσιου, Βιργινία Φιλιππούση, Απόστολος Χαντζαράς, Αθηνά Χατζή, Νικόλαος Χριστόπουλος, Νικόλας Χριστοφοράκης

Και από την προσωπική συλλογή του Λάκη Παπαστάθη:

Λήδα Κοντογιαννοπούλου, Μίλτος Παντελιάς, Βασίλης Σπεράντζας, Γιώργος Σταθόπουλος, Αλέκος Φασιανός, Πάνος Φειδάκης, ενώ το σύνολο της έκθεσης ολοκληρώνεται με έργα παραχωρημένα από άλλες ιδιωτικές συλλογές.

 

 

Το Μουσείο της Πόλης του Βόλου (Φερών 17) λειτουργεί για το κοινό από Τρίτη έως και Κυριακή 10.30 – 13.30 και τα απογεύματα Τετάρτης και Παρασκευής από τις 18.00 – 21.00. Τη Δευτέρα είναι κλειστό. Η είσοδος επιτρέπεται ΜΟΝΟ με τη χρήση μάσκας και έως 5 άτομα σε κάθε όροφο, ενώ απαγορεύεται το άγγιγμα αντικειμένων κι εκθετικών επιφανειών. Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επισκέπτονται και το site του μουσείου στη διεύθυνση  http://www.vmoc.gr/

 

Με αφορμή την έκθεση, σχεδιάζεται και  θα εκδοθεί αναλυτικός κατάλογος, που θα αποτελέσει και το ενθύμημα του εορτασμού των 100 χρόνων διαδρομής του Λυκείου. Στην προσπάθεια της έκθεσης όσο κυρίως και του καταλόγου συντέλεσαν οι χορηγοί:

Νίκος και Όλγα Μπορνόζη-Capital Link, ΜΕΤΚΑ-Μυτιληναίoς Α.Ε., Επιμελητήριο Μαγνησίας,   Διαμαντής Μασούτης Α.Ε., Park Hotel Volos και ο  ομότιμος καθηγητής του Πολυτεχνείου της Ζυρίχης και επίτιμο  μέλος του Λ.Ε.Β.,  Γιώργος Γκέκος. 

 

Στο διάστημα της έκθεσης, η οποία θα διαρκέσει έως τις 18 Οκτωβρίου, προγραμματίζονται και άλλες παράλληλες δράσεις, όπως:

1.                  παράσταση «Καραγκιόζης και Θεόφιλος, Ο Μεγαλέξανδρος» για παιδιά από το θέατρο σκιών του Χρήστου Στανίση στην  αυλή του Μουσείου.  Για την δωρεάν παράσταση Καραγκιόζη,  στις 7.30 μ.μ. η πρώτη και στις 8.30 η δεύτερη,  στην αυλή του Μουσείου (Φερών 17, Παλιά),  λόγω του περιορισμού των θέσεων,  η είσοδος θα γίνει αυστηρά με σειρά προτεραιότητας. Δηλώσεις για συμμετοχή στα τηλέφωνα: Λύκειον Ελληνίδων Βόλου-2421033938 στις ώρες: 10.30-13.30.  Χρήση  μάσκας  υποχρεωτική.

2.                    προβολή της βραβευμένης ταινίας «Θεόφιλος» του Λάκη Παπαστάθη στο θερινό σινεμά της Εξωραϊστικής, την Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου και ώρα 19.00. Συμβολική τιμή εισόδου 3 €.

 

 

Κυριακή, 6 Σεπτεμβρίου 2020

Ευάγγελος Αυδίκος, Γνώση και δράση. Εγκληματολογία. Περίβλεπτον Αλεξίφωτον. Τιμητικός τόμος στον Γιάννη Πανούση, Εκδόσεις Σιδέρη 2020

 





Είθισται στον ακαδημαϊκό χώρο να επισφραγίζεται η αφυπηρέτηση όσων εξεμέτρησαν τον ακαδημαϊκό βίο με έναν αφιερωματικό τόμο, στον οποίο συμμετέχουν συνάδελφοι, κατά κανόνα του ίδιου ή όμορων επιστημονικών πεδίων. Πρόκειται για απόδοσης τιμής στην ολοκλήρωση ενός κύκλου. Πρόκειται για μια διαδικασία που δεν έχει την ίδια επιδραστικότητα με το παρελθόν. Κι αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η αφυπηρέτηση για πολλούς/ές δεν συνιστά το τέλος αλλά την αρχή ενός άλλου κύκλου με έντονη δραστηριότητα, τόσο ερευνητική όσο και συγγραφική.

Παραφράζοντας τον Eliot (Little Gidding) μπορούμε να ισχυριστούμε πως το τέλος είναι το σημείο μιας νέας αρχής. Αυτό μπορεί να συναρθρώνεται με την αίσθηση ενός βίαιου ακρωτηριασμού από τις δομές εξουσίας, γεγονός που συνοδεύεται από τη βίωση μιας νέας πραγματικότητας. Μπορεί όμως να λειτουργήσει και ως απελευθέρωση από τις συμβατικότητες του ακαδημαϊκού χώρου με την ενασχόληση με όσα παρέμειναν ημιτελή ή με την ανάδειξη διαστάσεων που επικαλύπτονταν από τη βαθύσκιωτη ακαδημαϊκή τήβεννο.

Ο Γιάννης Πανούσης δεν είναι το τυπικό παράδειγμα ακαδημαϊκού. Ως μέλος της πανεπιστημιακής κοινότητας διέρρηξε τα όρια του στερεοτυπικού λόγου αλλά και των αναπαραστατικών στερεοτύπων. Υπήρχε δυσανεξία στις επιστήμες, ακόμη και σ’ εκείνες που πρότειναν έναν ριζοσπαστικό λόγο (π.χ. Κοινωνιολογία), να αποδεχτούν τη διεπιστημονικότητα. Η έννοια της αυθεντικότητας, μεταμφιεσμένη, κυκλοφορούσε σε πολλά επιστημονικά πεδία, είτε από αδυναμία να συνομιλήσουν ισότιμα με όμορες και μη επιστήμες είτε από μια υπερβάλλουσα ευαισθησία να προασπίσουν τα «ιερά και τα όσια» του επαγγελματικού τους εδάφους. Προς αυτή την κατεύθυνση είναι πολύ χαρακτηριστική η αυτοκριτική εξομολόγηση της Ρόης Παναγιωτοπούλου, όταν ο εγκληματολόγος Γιάννης Πανούσης αιτήθηκε την εγγραφή του στον Σύλλογο Ελλήνων Κοινωνιολόγων. Δεν ψήφισε το αίτημά του σε μια εποχή που ευαγγελιζόταν την καθαρότητα των επιστημονικών πεδίων.

Αλήθεια, τι γύρευε η αλεπού της Εγκληματολογίας στα χωράφια της Κοινωνιολογίας; Ολοι οι συμμετέχοντες/χουσες στον αφιερωματικό τόμο απαντούν στο ίδιο ερώτημα, άμεσα ή έμμεσα. Ηταν η εδραία πεποίθησή του πως η γνώση δεν έχει όρια. Αποτελούσε συστατικό στοιχείο της προσωπικότητάς του πως ο πνευματικός άνθρωπος είναι μια ολιστική οντότητα. Θεωρούσε πως ο πανεπιστημιακός δάσκαλος δεν είναι ο θεράπων ενός στενού οικοπέδου, όπου αναλίσκει την πλειονότητα του εργάσιμου χρόνου του. Πίστευε στην ιδιότητα του ακαδημαϊκού ως καιόμενης βάτου. Με άλλα λόγια, είχε υιοθετήσει την παραβολή της Παλαιάς Διαθήκης περί φλεγομένης αλλά μη καιομένης βάτου.

Γνώρισα τον Γιάννη Πανούση στους διαδρόμους του Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών στην Αλεξανδρούπολη. Νεοεκλεγμένος τότε, αιφνιδιάστηκε που το όνομά μου δεν ήταν γνωστό στους τότε ακαδημαϊκούς διαδρόμους. Πώς μας ξέφυγες; με ρώτησε. Αργότερα κατανόησα πλήρως τον αυτοσαρκασμό αλλά και το ενδιαφέρον του για κάτι καινούργιο. Τότε ήταν αντιπρύτανης και πολύ σύντομα εκλέχτηκε πρύτανης. Η θητεία του αποτέλεσε την άνοιξη του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, που ταλανιζόταν από διάφορα.

Ο Πανούσης είναι άνθρωπος του μεταιχμίου και όχι του ακαδημαϊκού καθωσπρεπισμού. Αυτό αποτυπώθηκε με σαφήνεια στη διοίκηση του Πανεπιστημίου αλλά και στη συνεργασία με αντισυμβατικούς ανθρώπους της Θράκης, φέρνοντας τον ακαδημαϊκό χώρο σε συνεχή και γόνιμο διάλογο με τους δημιουργούς. Ο τραγουδοποιός Θανάσης Γκαϊφύλλιας μεταφέρει όσα έγιναν εκείνο τον καιρό στην Κομοτηνή, τότε που το Πανεπιστήμιο κατανόησε πως υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη σοβαρότητα και τη σοβαροφάνεια ενός οργανισμού.

Ο αφιερωματικός τόμος δεν μπορούσε παρά να αποτυπώσει την πληθυντική αλλά και υπερχειλίζουσα προσωπικότητα του ακαδημαϊκού δασκάλου, του ερευνητή, του εγκληματολόγου, του ποιητή, του πολιτικού, του πολίτη προ πάντων με τη διαρκή ανησυχία και παρέμβαση στον δημόσιο χώρο είτε από θέση ευθύνης είτε με αρθρογραφία σε εφημερίδες για θέματα ζέοντα. Προηγήθηκε βέβαια η αποκατάσταση της ολιστικής του οντότητας . Η αφυπηρέτηση τον απάλλαξε από τη μοναδική συμβατικότητα που τον υποχρέωσε σε μεταμφίεση της ποιητικής του ιδιότητας. Η νέα ποιητική του συλλογή «Μοιρόγραφτο», που εκδόθηκε το 2019, υπογράφεται από τον Γιάννη Πανούση και όχι από τον Γιάννη Απαρθινό , το ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε παλιότερα και του στερούσε την πνευματική του ολότητα.

Ο αφιερωματικός τόμος είναι απείκασμα αυτής της ολότητας, η οποία διαμορφώνεται ψηφίδα την ψηφίδα από όλα τα κείμενα που περιλαμβάνονται, κάτι που επισημαίνεται από τον Διονύση Χιόνη, πρόεδρο του Κέντρου Μελέτης Εγκλήματος. «Είναι ιδιαίτερη δε η αξία του τόμου, ακριβώς επειδή ομοιάζει κατά κάποιον τρόπο στον τιμώμενο ως προς την πολυπαραγοντική προσέγγιση στα πράγματα υπό διαφορετικές γωνίες, προκειμένου να φανεί κατά το δυνατόν η Αλήθεια». Ακριβώς αυτή η συνθετική ικανότητα του τιμωμένου και η τάση για διεπιστημονική διεμβόλιση των θεμάτων που διακονεί, καθιστά τον τόμο ιδιαίτερο και, θα τολμούσα να πω, παράδειγμα για εγχειρήματα αυτού του είδους. Συμπεριλαμβάνονται εβδομήντα εφτά κείμενα ταξινομημένα σε οχτώ κατηγορίες (Εγκληματολογικά, Ποινικά, Σωφρονιστικά, ΜΜΕ, Αστυνομία, Λογοτεχνία, Γενικά, Βιωματικά). Συνυπάρχουν εγκληματολόγοι, κοινωνιολόγοι, ποινικολόγοι, ερευνητές της επικοινωνίας, ψυχολόγοι, ψυχίατροι, φιλόλογοι, λογοτέχνες, λαογράφοι, δικηγόροι, πολιτικοί, τραγουδοποιοί.

Ο τόμος λοιπόν συνδράμει τη συνύπαρξη και συνομιλία επιστημονικών και κοινωνικών χώρων, τους οποίους υπηρέτησε ο τιμώμενος μετακενώνοντας την επιστημονική του γνώση, σε μια προσπάθεια σύγκλισης των πανεπιστημιακών εργαστηρίων με τους χώρους κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Ετσι ο τόμος οργανώνεται ως μια παλίνδρομη κίνηση ανάμεσα στην κοινωνία και τα επιστημονικά κείμενα.

Τα θέματα που πραγματεύονται οι ακαδημαϊκοί και οι ερευνητές έχουν έλθει ή βρίσκονται ακόμη στην επικαιρότητα, καθώς ενεπλάκησαν στην άγονη συχνά κομματική αντιπαράθεση. Επί της ουσίας αυτά τα ζητήματα συνιστούν εκφάνσεις της αμηχανίας του πολιτικού και κοινωνικού συστήματος σε ό,τι αφορά τη στασιμότητα ή την αναμόρφωσή του με γνώμονα τον ανθρωπισμό και τις ανάγκες και σύγχρονης πολιτείας. Τέτοιο είναι το θέμα της αποεγκληματοποίησης και αποποινικοποίησης (Αλεξιάδης) καθώς και του στερεότυπου που διαπότισε το μεδούλι της ελληνικής κοινωνίας, ότι δηλαδή η εθνικότητα (δεν) ήταν εγκληματογόνος παράγοντας (Πιτσελά - Καραγιαννίδης Χαράλαμπος). Πρόκειται για μια εικόνα στη διαμόρφωση της οποίας συνέδραμαν τα μάλα τα ΜΜΕ, ιδίως τα ηλεκτρονικά (Αντωνόπουλος - Παπανικολάου).

Αυτό το τοπίο συντείνει στην καλλιέργεια αισθημάτων δυσανεξίας και μίσους -συχνά- για αυτούς που διαφέρουν από τον θεωρούμενο πολιτισμικό «κανόνα» (Κοσμάτος), με αποτέλεσμα να τροφοδοτούνται ακραίες πολιτικές συμπεριφορές και να επιδοκιμάζεται η βία και η υπεραστυνόμευση του δημόσιου χώρου. Αυτό το σκηνικό έχεις άμεσες επιπτώσεις στην ύπαρξη επαρκούς δημοκρατικού οξυγόνου. Ο φόβος οδηγεί στην αστυνομοκρατία, στην περιθωριοποίηση και στην αντίδραση με διάφορες μορφές έκφρασης που ανακυκλώνουν την περιβαλλοντική υποβάθμιση (Ζαραφωνίτου).

Ο τόμος είναι πλουσιότατος και μπορεί να ικανοποιήσει ποικίλες αναγνωστικές ανάγκες. Πρωτίστως αναδεικνύει, με πολλούς τρόπους, πώς θεραπεύονται αυτά τα προβλήματα και ποια είναι η θέση του επιστήμονα, του διανοούμενου στο κοινωνικό πεδίο. Είναι ένας αναχωρητής που δουλεύει στο εργαστήριο δημοσιεύοντας ή διδάσκοντας τα πορίσματα των ερευνών; Επιθυμητή, αλλά όχι επαρκής αυτή η διάσταση. Ο Πανούσης επιχείρησε -και συνεχίζει- τη σύζευξη της θεωρίας με την πράξη, του εργαστηρίου με την κοινωνική κονίστρα. Το προσπάθησε στην υπουργική του θητεία αλλά και από διάφορες θέσεις ευθύνης. Ανέδειξε την ανάγκη για έναν εναλλακτικό τρόπο σκέψης πέρα από τα διαμορφωμένα στερεότυπα.

Πέραν από αυτά, ο τόμος υπενθυμίζει μια πραγματικότητα που θεωρείται δεδομένη ή που παρουσιάζεται εφιαλτική. Το τελευταίο συνδέεται με τις ψευδείς ειδήσεις (fake news, hoaxes) που έχουν αποκτήσει τεράστια επιδραστική δύναμη στην πολιτική σύγκρουση (Σπυρόπουλος). Τα ηλεκτρονικά μέσα επηρεάζουν καθοριστικά τις αποφάσεις των πολιτών, που νιώθουν τον φόβο της παγίδευσης σε νέες μορφές πολιτικής απάτης και πολυποίκιλων εκβιασμών.

Και ποια είναι η θέση του ατόμου σ’ αυτό το νέο πλέγμα εξουσιαστικών σχέσεων; Αλλοτε αποθεώνεται ως η δύναμη της δημοκρατίας κι άλλοτε του φορτώνεται η ευθύνη για τα κακώς κείμενα (Παναγιωτόπουλος). Είναι καιρός να επιστρέψουμε σε μια προσέγγιση που θα κατανοήσει τα δεδομένα, απορρίπτοντας την πρώτη εντύπωση και την επιφανειακή ματιά.

Ο Πανούσης γνωρίζει πως ο δρόμος αυτός είναι δύσβατος. Χρειάζεται τόσο η επιστήμη όσο και η τέχνη (λογοτεχνία, μουσική) και η ενεργός δράση. Η επιστήμη δεν μπορεί να περιορίζεται στην ασφάλεια του εργαστηρίου της, ούτε να προβάλλει μια μη πολιτική διάσταση προσφέροντας τις υπηρεσίες της στον πρώτο εκμισθωτή.

*Ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας