ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΧΑΤΖΗΤΑΚΗ- ΚΑΨΩΜΕΝΟΥ, Θησαυρός Νεοελληνικών Αινιγμάτων

Μια μελέτη - απόδειξη ότι τα είδη του πολιτισμού μετασχηματίζονται κι επανέρχονται
Ενας θησαυρός της λαϊκής παράδοσης, Του Ευάγγελου Αυδίκου, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 14/09/2001

ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΧΑΤΖΗΤΑΚΗ- ΚΑΨΩΜΕΝΟΥ Θησαυρός Νεοελληνικών Αινιγμάτων «ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ» ΣΕΛ. 704

Στο επίκεντρο όχι μόνο της πολιτικής αλλά και της επιστήμης βρίσκεται εδώ και μερικά χρόνια η σχέση που αναπτύσσει το παρόν με το παρελθόν και το μέλλον. Συμβατικά, όλοι οι προβληματισμοί συνοψίστηκαν από τον όρο «εκσυγχρονισμός». Αυτό εξυπονοούσε μια πορεία νομοτελειακή, η οποία υπαγορεύεται από τη σαρωτική είσοδο της τεχνολογίας σ' όλα τα επίπεδα της κοινωνίας.

Η γενική αυτή θέση, που είναι δομική στη σχέση του παρόντος με το παρελθόν, ώστε να προβλεφθεί και να διαμορφωθεί το μέλλον, απέκτησε εξπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά εξ αιτίας της ταχύτητας με την οποία η τεχνολογία ανανεώνεται αλλά και αναδιατάσσει τις σχέσεις. Στην επιστήμη και την εκπαίδευση έθεσε πρωτόγνωρα ζητήματα, καθώς αμφισβητεί γνωστές δομές (αναλυτικά προγράμματα, εικονικό πανεπιστήμιο, κ.λπ.).

Κανείς δεν έχει αντίρρηση ότι η εποχή μας επιβάλλει επαναπροσδιορισμό των σχέσεων, μια διαδικασία που είναι οδυνηρή. Εκείνο, όμως, που έχει ενδιαφέρον, είναι ότι η τεχνολογία, άρα και το μέλλον, αυτονομούνται από την αλληλουχία του χρόνου. Το παρελθόν, συχνά, δαιμονοποιείται σε σχέση με το μέλλον. Κλασικό παράδειγμα στο χώρο των επιστημών είναι η αντιμετώπιση της επιστήμης της λαογραφίας από ακαδημαϊκούς και επιστημονικούς κύκλους. Θωρούν ότι η λαογραφία ως επιστήμη του παρελθόντος δεν μπορεί να υπάρχει στο σχεδιαζόμενο μέλλον. Ταυτίζεται με τη συντήρηση, τον εθνοκεντρισμό και την απροθυμία να παρακολουθήσει το μέλλον. Ετσι, το βιβλίο της κυρίας Χρυσούλας Χατζητάκη-Καψωμένου, επίκουρης καθηγήτριας Λαογραφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, έρχεται στην κατάλληλη στιγμή να θέσει ουσιώδη ερωτήματα αλλά και να διαλύσει νεφελώδη κατασκευάσματα. Αρχικώς, είναι ένα βιβλίο που δείχνει τη σύγχρονη εικόνα της λαογραφίας ως επιστήμης τόσο στην Ελλάδα όσο και αλλαχού. Το στερεότυπο που προβάλλεται, εμφανίζει τη λαογραφία ως εσωστρεφή, φοβική, αδιάφορη για τις εξελίξεις που συντελούνται, προσκολημμένη στην αρχετυπική της ιδέα. Η συγγραφέας αμφισβητεί αυτό το στερεότυπο. Δεν έχει δισταγμό να συναντηθεί με την ανθρωπολογική θεωρία. Πρόκειται για μια θέση κοινή για τη σύγχρονη λαογραφία. Αναζητεί τη διεπιστημονικότητα και την προβάλλει. Η εισαγωγή του βιβλίου αποτελεί απόσταγμα μιας βαθιάς μελέτης της υπάρχουσας βιβλιογραφίας (λαογραφικής, ανθρωπολογικής, φιλολογικής).

Πέρα απ' αυτό, οι απόψεις της συγγραφέως για την ολιστική αντίληψη του κόσμου που παρατηρείται στο αίνιγμα, συνεισφέρουν στην αναθεώρηση της διπολικής σχέσης παρελθόντος-μέλλοντος. Η μελέτη του αινίγματος επιτρέπει στη συγγραφέα να συμπεράνει ότι η ολιστική νόηση του παρελθόντος τοποθετεί τον άνθρωπο σε μια θέση ισότιμη με τα άλλα μέρη του όλου (φυσικό και ζωικό βασίλειο), χωρίς να αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως μια ξεχωριστή και κυρίαρχη οντότητα. Πρόκειται για μια σπουδαία παρατήρηση, καθώς αναδεικνύει την ανθρωπιστική πλευρά του παραδοσιακού κλάδου. Πρόκειται για επισήμανση που αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στις μέρες μας, όπου ο πολιτισμός είναι εγωκεντρικός, εχθρικός προς το περιβάλλον, τον ίδιο τον άνθρωπο. Τα τελευταία γεγονότα (τρελές αγελάδες, απεμπλουτσμένο ουράνιο) αποκαλύπτουν την αυτοκαταστροφική τάση του σύγχρονου πολιτισμού, ακριβώς γιατί έχασε την ολιστική αντίληψη του παρελθόντος.

Το βιβλίο της κ. Χατζητάκη - Καψωμένου συμβάλλει στην κατανόηση αυτής της ανάγκης, χωρίς να εκτρέπεται σε ρομαντισμούς και νοσταλγικές προσεγγίσεις. Είναι μια μελέτη που στηρίζεται στον αυτοέλεγχο και στην αποδεικτική δύναμη του υλικού και των επιστημονικών της επιχειρημάτων.

Η συγγραφέας βοηθάει τους αναγνώστες να κατανοήσουν το μέγεθος του λάθους των πανεπιστημιακών παιδαγωγικών τμημάτων αλλά και των άλλων πανεπιστημιακών σχολών, που σχετίζονται με την εκπαίδευση, να αντιμετωπίζουν το λαϊκό πολιτισμό και τη λαογραφία ως διαστάσεις που δεν μπορούν να συνεισφέρουν στην τεχνολογική εποχή. Η επίκληση του εκσυγχρονισμού είναι ελλιπής, όταν δεν έχει επίκεντρο τον άνθρωπο. Χρειάζεται πολιτισμική γνώση. Η τεχνολογία και το μέλλον δεν υπάρχουν αφεαυτά. Δεν είναι τυχαίο που είναι δημοφιλείς οι ιστοσελίδες με ανέκδοτα και ιστορίες φαντασμάτων στον κόσμο του Internet.

Με τον τρόπο αυτό, γίνεται σαφές ότι τα είδη του πολιτισμού έχουν συνέχεια, μετασχηματίζονται και επανέρχονται. Μπορεί, όμως, ο επιστήμονας να αντιληφθεί την κινητικότητα αλλά και την εκπαιδευτική δύναμη των πολιτισμικών μορφών όταν τις γνωρίζει. Η συγγραφέας διαθέτει ουσιώδη γνώση του πολιτισμού και των θεωριών, γεγονός που της επιτρέπει να αναδείξει τα δημοφιλή, ιδίως στους νέους, ανεκδοτο-αινίγματα ως μετεξέλιξη και προσαρμογή του λαϊκού είδους στα νέα δεδομένα. Η γλώσσα για τους νέους είναι πεδίο κοινωνικής και πολιτισμικής αμφισβήτησης (συνθήματα στους τοίχους, γλωσσάριο νέων).

Το βιβλίο της κ. Χατζητάκη - Καψωμένου προσφέρει και κάτι ακόμη: είναι σύνηθες, στις μέρες μας, η θεωρητική φλυαρία, η οποία στηρίζεται σε πολύ περιορισμένο ερευνητικό υλικό. Εξάγονται γενικά συμπεράσματα από την έρευνα μεμονωμένων παραδειγμάτων. Η συγγραφέας ανατρέπει την άποψη αυτή και επικρεντρώνεται στο υλικό. Στο βιβλίο της αποθησαυρίζονται 6.500 περίπου αινίγματα που καλύπτουν 600 περίπου σελίδες. Αναδεικνύεται έτσι η συγγραφέας σε μαστόρισσα της επιστήμης. Οι νεότεροι ερευνητές έχουν ανάγκη από μαστορικές ιδιότητες. Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος να ασχολείται η επιστήμη με ό,τι εξασφαλίζει τον εντυπωσιασμό.

Το βιβλίο της έχει πολλές αρετές και θέτει στη σύντομη εισαγωγή της πολλά θεωρητικά ζητήματα. Κυρίως, όμως, αποτελεί μια συνεισφορά στη συζήτηση για τη σύγχρονη λαογραφία.

Θητεία. Τιμητικό αφιέρωμα στον καθηγητή Μ. Γ. Μερακλή

Θητεία. Τιμητικό αφιέρωμα στον καθηγητή Μ. Γ. Μερακλή
«ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ»
ΣΕΛ. 808, του Ευάγγελου Αυδίκου, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 23/08/2002


Παίρνοντας στα χέρια του κάποιος τον παραπάνω τόμο που επιμελήθηκε με επιτυχία ο καθηγητής του Πανεπιστήμιου της Αθήνας Μηνάς Αλεξιάδης, είναι εύλογο να αναρωτηθεί για τη διαδρομή ενός τέτοιου τόμου σ' ένα πολιτισμικό και κοινωνικό τοπίο που κυριαρχείται από το πομπώδες και το θορυβώδες του λόγου των εγκαταβιούντων στα ποικίλων μεγεθών τηλεοπτικά «παράθυρα».

Η έκδοση του αφιερώματος συμπίπτει με έναν διογκούμενο κατηγορηματικό λόγο για την απαξίωση των πανεπιστημιακών, τόσο ως δασκάλων όσο και ως διανοουμένων, που από την ιδιότητά τους οφείλουν να έχουν παρεμβατικό ρόλο στα κοινωνικά και πολιτισμικά δρώμενα. Συνήθως η άποψη αυτή διαμορφώνεται με βάση τους τηλεοπτικούς αστέρες αλλά και την επικράτηση ενός στερεοτυπικού λόγου, που τροφοδοτείται από ακραία παραδείγματα, από εκείνους που αποτελούν μέρος της τηλεοπτικής αγοράς των «επωνύμων».

Το αφιέρωμα στον καθηγητή Μ. Γ. Μερακλή έρχεται να υπενθυμίσει το αυτονόητο, ότι δηλαδή υπάρχει ένας κόσμος διανοουμένων που ενεργοποιείται μακριά από τις εντυπωσιακές δηλώσεις και εμφανίσεις, που ξοδεύει το χρόνο του στις αίθουσες διδασκαλίας και την έρευνα, που πασχίζει να διαμορφώσει ικανούς επιστήμονες και ελεύθερους πολίτες, που αγωνιά για τον ελληνικό πολιτισμό και αγωνίζεται να καταθέσει τον οβολό του στην πολύπλευρη ανάπτυξη της Ελλάδας.

Ο αφιερωματικός τόμος στον καθηγητή Μερακλή συνιστά απόδοση τιμής στο μαχόμενο διανοούμενο. Ανάλωσε τη ζωή του έχοντας στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός του τον άνθρωπο. Αυτό εκφράστηκε και με τη διδασκαλία του στα Πανεπιστήμια Ιωαννίνων και Αθηνών, αλλά και με τα γραπτά του -επιστημονικά και δημοσιογραφικά. Οσον αφορά το πρώτο, συμπυκνώνεται στην πραότητα, την ανεκτικότητα, αλλά και τη γενναιοδωρία του. Δεν αρνήθηκε ποτέ τη βοήθεια σε όποιον τη ζητούσε και, κυρίως, θεώρησε τον εαυτό του όχι φορέα εξουσιαστικής γνώσης, αλλά διαχειριστή ενός ουμανιστικού πλούτου που είχε την υποχρέωση να τον μεταδώσει στους άλλους. Αυτό αποτυπώνεται στους πολλούς διδάκτορες μαθητές του. Είναι μάρτυρες μιας γενναιοδωρίας, που εντάσσει τον καθηγητή Μερακλή στη χορεία των διανοουμένων που έχουν συνείδηση του ευρύτερου κοινωνικού τους ρόλου. Η επιστήμη γι' αυτόν δεν είναι ένας χώρος άσκησης εξουσίας, προορισμένος για τους εκλεκτούς. Αντιθέτως, πιστεύει στο δικαίωμα των ικανών να δοκιμάσουν, γεγονός που τον καθιστά ανεκτικό στις αδυναμίες των άλλων.

Ο τιμώμενος συνταξιοδοτήθηκε ύστερα από μια μακρόχρονη πορεία, έξω από τα αυστηρά καθοριζόμενα όρια μιας επιστήμης. Δεν ήταν μόνον ο λαογράφος που συνέλαβε τις αλλαγές στην ελληνική κοινωνία και εισήγαγε νέες οπτικές στη μελέτη των πολιτισμικών φαινομένων. Ηταν -και είναι- ο θεράπων της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και ο εραστής των κλασικών γραμμάτων. Ο καθηγητής Μερακλής δεν χώρεσε σε επιστημονικές ταξινομήσεις, υπήρξε πληθωρικός διανοούμενος που έβλεπε τον πολιτισμό ως μία ολότητα.

Αυτή η σύνθετη προσωπικότητα αναδύεται και από τους συμμετέχοντες στον αφιερωματικό τόμο. Είναι λαογράφοι, φιλόλογοι, ιστορικοί, θεατρολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες, γλωσσολόγοι κ.λπ. Υπογραμμίζεται, ακόμη, από τη συνθετότητα των θεμάτων που καλύπτουν πολλούς τομείς, με τους οποίους ασχολήθηκε ο ίδιος.

Ο αφιερωματικός τόμος είναι η συνομολογία των συμμαχητών και μαθητών του καθηγητή Μερακλή για το βίο και το ήθος του τιμώμενου. Ταυτόχρονα, λειτουργεί και ως δημόσια διακήρυξη για την ύπαρξη ενός πανεπιστημιακού λόγου που δεν συναντάται στα τηλεοπτικά παράθυρα.

ΜΗΝΑΣ ΑΛ. ΑΛΕΞΙΑΔΗΣ Δωδεκάνησα. Λαϊκός πολιτισμός

Λαϊκή μνήμη και πολιτισμός, του Ευάγγελου Αυδίκου, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 03/09/2004

ΜΗΝΑΣ ΑΛ. ΑΛΕΞΙΑΔΗΣ Δωδεκάνησα. Λαϊκός πολιτισμός ΣΕΛ. 430

Ο Μηνάς Αλεξιάδης έχει μακρόχρονη παρουσία στη μελέτη του λαϊκού πολιτισμού τόσο ως ακαδημαϊκός δάσκαλος όσο και ως ερευνητής. Επί μακρόν καταγράφει, συλλέγει, ερμηνεύει όψεις του αγροτικού αλλά και του αστικού πολιτισμού. Σ' όλα αυτά ξεχωριστή θέση έχει ο γενέθλιος τόπος, η Κάρπαθος, γενικότερα τα Δωδεκάνησα. Αυτή η επιμονή είναι δικαιολογημένη με επιστημονικούς -όχι συναισθηματικούς- όρους, καθώς η προαναφερθείσα αιγαιακή περιοχή παρουσιάζει εξαιρετικά δείγματα κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικών συμπεριφορών (κληρονομικό σύστημα, λαϊκή ποίηση), που επιτρέπουν να αμφισβητηθούν γραμμικά μοντέλα ανάπτυξης, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα του πολιτισμού και της κοινωνίας.

Ο τόμος που παρουσιάζεται, στεγάζει κείμενα μιας εικοσαετίας που βρίσκονταν διάσπαρτα σε πρακτικά συνεδρίων και περιοδικά. Συγκροτούν ένα σώμα με συνεκτικό ιστό το δωδεκανησιακό πολιτισμό και με πρόθεση την επανένταξή τους στο διάλογο για το λαϊκό πολιτισμό, με την αναφορά σε τοπικούς λόγιους που συντήρησαν τη λαϊκή μνήμη αλλά και σε ξένους επιστήμονες (Dawkins, Baud-Bovy).

Τα κείμενα του Αλεξιάδη αξίζουν το ενδιαφέρον του αναγνώστη, ειδικού και μη. Επανέρχονται στην επιφάνεια πληροφορίες για τις ιδιαιτερότητες του δωδεκανησιακού πολιτισμού, που θρυμματίζουν στερεοτυπικές αντιλήψεις για την ακαμψία των έμφυλων ρόλων στην παραδοσιακή κοινωνία.

Αυτό γίνεται με την παραλλαγή (Καστελόριζο) της παραλογής για την άπιστη γυναίκα που, συνήθως, τιμωρείται από τον άντρα της όταν πληροφορείται την απιστία της κατά την επιστροφή του ύστερα από μακρόχρονη απουσία. Στη δωδεκανησιακή παραλλαγή η γυναίκα δεν αποδέχεται την ευθύνη της. Αντιθέτως, εξανίσταται για τις παρατηρήσεις του εξορθολογικοποιώντας το «αμάρτημά» της που οφείλεται στη δική του απουσία. Αυτή η αντίδραση αποτυπώνει τη διαφοροποιούμενη θέση της γυναίκας στα Δωδεκάνησα, που οφείλεται στις ιδιαίτερες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες (απουσία ανδρών, ανάληψη οικονομικών πρωτοβουλιών με συνέπεια την ενίσχυση του κοινωνικού της ρόλου).

Αυτή η παρατήρηση συμπληρώνεται από μια επιπλέον πληροφορία που παρέχει ο Αλεξιάδης, προερχόμενη από τη Σύμη. Εκεί, οι γυναίκες είχαν επιβάλει το πολιτικό δικαίωμα να συγκεντρώνονται και να κατευθύνονται στο δημαρχιακό κατάστημα ζητώντας από το δήμαρχο να παραιτηθεί όταν υπήρχε αναντιστοιχία των πράξεών του με το κοινό αίσθημα. Προφανώς, η πληροφορία αυτή αποκρυσταλλώνει την άποψη ότι οι γυναίκες, εξαιτίας της απουσίας των συζύγων τους και των επιπρόσθετων ρόλων που συνεπαγόταν αυτό, είχαν διαφορετική θέση στην κοινωνική δομή από ό,τι στη στεριανή Ελλάδα, γεγονός που επηρέασε τις ποιητικές μορφές αλλά και την κοινωνική οργάνωση.

Ενα άλλο θέμα που έχει εξέχουσα θέση, είναι η αναφορά στην έντυπη λαϊκή ποίηση της Ρόδου και της Κάσου. Ο Αλεξιάδης είναι από τους πρώτους που ανάδειξαν τη συστηματική επικοινωνία των γνωστών και οικείων μέσα από τον τοπικό Τύπο με δημοσιεύσεις λαϊκών ποιημάτων. Οι εφημερίδες μετασχηματίζονται σε μια νεοεδαφικότητα που αξιοποιείται για την ανασύσταση μιας φαντασιακής κοινότητας. Πρόκειται για μια σημαντική διεργασία, που δημιουργεί προϋποθέσεις για λαϊκή δημιουργία σε νέο περιβάλλον.

Ενδιαφέρουσα, εξάλλου, είναι η παρατήρηση του Αλεξιάδη ότι ένα μεγάλο μέρος των δημοσιευμάτων είναι μοιρολόγια, στην περίπτωση της Καρπάθου το ποσοστό είναι πολύ υψηλό. Είναι μια παρατήρηση που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση, παρ' όλο που είναι ευνόητη η ισχυρή παρουσία των μοιρολογιών ως νεκρολογιών για συγγενείς και φίλους.

Ως εκ τούτου, η συγκέντρωση των κειμένων αυτών και η δημοσίευσή τους δεν αποτελεί συνεισφορά μόνο στους ερευνητές, που ψάχνουν δημοσιευμένα άρθρα. Μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για να ξανατεθούν επιστημονικά ερωτήματα.