Μάσκες και μεταμφίεση: ένας ανάποδος κόσμος

Στις Αποκριές, οι ρόλοι αλλάζουν. Καθένας που συμμετέχει βρίσκει την ευκαιρία να βγει έξω από την τυποποίηση, να αμφισβητήσει, να διακωμωδήσει. Η μεταμφίεση αναλαμβάνει να δώσει μορφή στην πρόσκαιρη αντι-δομή, που έχει τη θέση της βαλβίδας στην “χύτρα ταχύτητας”. Βοηθά να φύγει ο ατμός, ν” αποκατασταθεί η ισορροπία και στη συνέχεια τα πράγματα να συνεχίσουν το γνώριμο ρυθμό.

Μεγαλώσαμε περιμένοντας τις Αποκριές. Ήταν ο καιρός για ξεσάλωμα. Ήταν η μόνη περίπτωση που η αναζήτηση παλιών ρούχων δεν δημιουργούσε άλλους συνειρμούς. Φουστάνια, ζακέτες, στηθόδεσμοι έβγαιναν απ” τα ερμάρια για να ντύσουν το γιο, τον αδελφό. Κοντά σ’ αυτά, κουρέλια, αταίριαστα ρούχα που ο στόχος τους ήταν να παραπλανήσουν, να δώσουν την ευκαιρία σ’ αυτόν που τα φορούσε να αλλάξει ταυτότητα, να γίνει κάποιος άλλος. Ήταν η περίοδος της αθωότητας που η μεταμφίεση στηριζόταν στην ανάγκη όλων να διακόψουν τη ρουτίνα, να κρύψουν το πρόσωπό τους, να ξεφύγουν υποδυόμενοι ρόλους.

Στα καρναβάλια των πόλεων, τα λεγόμενα αστικά καρναβάλια, εκείνο που προείχε ήταν η μεταμφίεση. Αντίθετα, στα αγροτικά δρώμενα η μεταμφίεση περιορίζεται σε συγκεκριμένους ρόλους που υπηρετούσαν το θάνατο της φύσης αλλά και την αναγέννησή της. Ένα τέτοιο είναι ο “Γληγοράκης” της Βόνιτσας.

Σε κάθε περίπτωση η μεταμφίεση είναι το κύριο μέσο για τη συμμετοχή σε μια αποκριάτικη εκδήλωση. Είναι ένα μέσο για αλλαγή, για ανατροπή των αντιλήψεων που είναι κυρίαρχες. Το καρναβάλι είναι, πρωτίστως, ένα ανεστραμμένο είδωλο του κόσμου, στο οποίο οι συμμετέχοντες αρπάζουν την ευκαιρία να βγάλουν τη γλώσσα στον ορθολογικό κόσμο.

Σύμφωνα με τον Turner, τα καρναβάλια είναι μια αντι-δομή. Μ” άλλα λόγια, αυτό σημαίνει πως οι συγκεκριμένες τελετουργίες γυρίζουν ανάποδα τον κόσμο. Στον υπόλοιπο χρόνο, όλοι έχουν μια συγκεκριμένη στην κοινωνική δομή, στον τρόπο δηλαδή που είναι οργανωμένος ο κόσμος. Στις Αποκριές, οι ρόλοι αλλάζουν. Καθένας που συμμετέχει βρίσκει την ευκαιρία να βγει έξω από την τυποποίηση, να αμφισβητήσει, να διακωμωδήσει. Η μεταμφίεση αναλαμβάνει να δώσει μορφή στην πρόσκαιρη αντι-δομή, που έχει τη θέση της βαλβίδας στην “χύτρα ταχύτητας”. Βοηθά να φύγει ο ατμός, ν΄ αποκατασταθεί η ισορροπία και στη συνέχεια τα πράγματα να συνεχίσουν το γνώριμο ρυθμό.

Το καλό με τη μεταμφίεση παλιότερα ήταν ότι είχε αυθορμητισμό. Σχεδόν τίποτε δεν ήταν προγραμματισμένο. Οι μεταμφιεζόμενοι ανακύκλωναν ρούχα που υπήρχαν στο σπίτι. Εκείνο που έδινε τον τόνο ήταν ο παράταιρος συνδυασμός και ο διαφορετικός ρόλος που υποδυόταν (ρόλος του αντίθετου φύλου, διαφορετικής ηλικίας).

Σήμερα, η μεταμφίεση είναι οργανωμένη και συνδεδεμένη με την αγορά. Η έμπνευση πλέον προέρχεται από γεγονότα πανεθνικής ή παγκόσμιας εμβέλειας. Οι στολές είναι απαστράπτουσες με υφάσματα αγορασμένα. Το θετικό είναι πως οι καρναβαλιστές λειτουργούν ως ομάδα που προετοιμάζεται αρκετό διάστημα. Δίνει λοιπόν η διαδικασία αυτή μεγαλύτερο βάρος στην παρέα και στη σύλληψη του θέματος, στα πλαίσια του οποίου όλα τα μέλη αναλαμβάνουν ίδιους ρόλους.

Η αλλαγή αυτή φαίνεται στην Ήπειρο στο καρναβάλι των γυναικών. Ξεκίνησε από κάποιες τολμηρές γυναίκες της Πρέβεζας (Παπατσώτσου, Ε. Νίκα, Α. Ντάβαρη, Ε. Νάνου, κ.λπ..), που είχαν την πρωτοβουλία να ταράξουν τα νερά της καθημερινότητας. Έχοντας μαζί τους τον Τάσιο Γιαμά, το μοναδικό άντρα, διέσχιζαν τους δρόμους της πόλης προσφέροντας χαρά. Ήταν ο αυθορμητισμός το στοιχείο που χαρακτήριζε όλα όσα έκαναν.

Τις τελευταίες δεκαετίες το καρναβάλι των γυναικών επεκτάθηκε και σ΄ άλλες πόλεις (Άρτα). Απέκτησε όμως πιο τυποποιημένα γνωρίσματα. Ακολούθησε την πορεία όλων των καρναβαλίστικων εκδηλώσεων στις πόλεις που, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, μοιάζουν μεταξύ τους.

Η μεταμφίεση συνεχίζει να εκτονώνει τους συμμετέχοντες. Όμως, η παρέλαση με την οποία κορυφώνονται οι εκδηλώσεις και οι ωραίες, φανταχτερές στολές αφαιρούν τον αυτοσχεδιασμό. Η μουσική, τα μεγάφωνα, η τοπική αυτοδιοίκηση, η παρουσία των τοπικών αρχών, η εξέδρα είναι στοιχεία δανεισμένα από τις παρελάσεις των εθνικών εορτών. Επιπλέον, τα κορμιά των καρναβαλιστών μοιάζουν “φυλακισμένα” σε ατσαλάκωτα κουστούμια. Η μεταμφίεση αυτή όμως δεν υπηρετεί το στόχο του ανεστραμμένου ειδώλου. Ίσως χρειάζεται επιστροφή σε παλιότερες εποχές, όταν ο αυτοσχεδιασμός τροφοδοτούσε το μπρίο, την απελευθέρωση, το ξεσάλωμα.

Το "κόσμημα" της παράδοσης, για να μη μας κάψει η αδιαφορία κι ο ναρκισσισμός μας «Μαρτίτσι», για την τιμή των όπλων και την αλήθεια μας…, www.agrocosmos.com

Του Ευάγγελου Αυδίκου, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας  – συγγραφέα

Ήταν μακρύς ο φετινός χειμώνας. Ψόφος. Από μέσα  κι απ’έξω. Ο χειμώνας είναι για τους αδύναμους μια επιπλέον δοκιμασία. Ο φετινός χειμώνας παραήταν μαρτυριάρης. Στις πόλεις μπήκε με φούρια ο παγερός αγέρας της οικονομικής ανέχειας κι έδειξε τη γύμνια του σύγχρονου πολιτισμού μας. Άνθρωποι σκυθρωποί να παλεύουν με την αδιακρισία της εικονολάτρισσας  κάμερας αλλά και τα χαρτοκούτια να σκεπάσουν τη χαμένη αξιοπρέπεια μιας ζωής που την παρέσυρε η αναλγησία των δυνατών και η ανασφάλεια των ισχυρών να σοδιάζουν, να σοδιάζουν, να σοδιάζουν…

Μάρτιος πια. Οι άνθρωποι ακουμπούν τις ελπίδες τους στη φύση. Να ζεσταθεί το κοκαλάκι τους, μήπως φτάσει μέχρι τα τρίσβαθα της ψυχούλας τους. Κάποιοι διάττοντες αστέρες της τηλεοπτικής οθόνης επεδείκνυαν αυτές τις μέρες  το μαρτίτσι τους, φορεμένο σα βραχιόλι στον καρπό του χεριού τους. Η παράδοση γίνεται γι” αυτούς το άλλοθι μιας ζωής που έχει εγκλωβιστεί σ’ ένα ανιαρό λάιφ στάιλ. Χρειαζόμαστε όλοι μας ένα μαρτίτσι. Να μας θυμίζει την ευθύνη απέναντι στον πολιτισμό μας. Να μας υπενθυμίζει πως χρειάζεται να βρούμε την Κασταλία  πηγή για να ξαναβρούμε τον χαμένο ανθρωπισμό στην καθημερινότητά μας. Ν” αποκαθαρθούμε από τον  εγωισμό και τη θεοποίηση του εαυτούλη μας. Ν΄ απαλλαγούμε από τον ναρκισσισμό και την αδιαφορία μας.Να καταλάβουμε την ευθύνη μας απέναντι στη φύση, τον διπλανό, τη νέα γενιά, το μέλλον.

Ίσως θα ήταν μια ευκαιρία να φορέσουμε ένα μαρτίτσι όλοι μας, έστω και για μια μέρα. Ένα μαρτίτσι που θα μας προστατεύει από αυτούς που παίζουν με τα σπίρτα ανάβοντας φωτιές. Ένα μαρτίτσι που θα μας θυμίζει ότι η ανευθυνότητα και η ευκολία αποτυπώνεται στον λαϊκό λόγο.Ένα μαρτίτσι που θα μας βάλει σε μια άλλη ρότα σκέψης. Που θα καταλάβουμε ότι η επιλογή δεν είναι πάντα να γυρίζουμε από το άλλο πλευρό όταν νιώθουμε άβολα. Έτσι δικαιολόγησε ο λαϊκός άνθρωπος τη διπροσωπία του Μάρτη. Την απέδιδε στο ποια γυναίκα από τις δυο κοίταζε ο Μάρτης: την όμορφη ή την άσχημη. Η υπεκφυγή είναι η εύκολη λύση. Τον διπρόσωπο Μάρτη τον κάναμε θεό, οδηγό σε κάθε μας ενέργεια. Χρειάζεται να αλλάξουμε τα εικονίσματα. Και η ευθύνη δεν είναι μόνο των άλλων. Ο καθένας μας έχει το δικό του μερικό αν ο Μάρτης θ” αποτελέσει την απαρχή της άνοιξης.