Ιωάννη Μ.Ρέντζου, Ημερολόγιο 1893-1912. Η οθωμανική Πρέβεζα, επιμέλεια Γιάννης Ρέντζος , Πρέβεζα 2013, παρουσίαση στην πλατεία Κολοβού , 9 Αυγούστου 2013, Πρέβεζα

α. ο συναισθηματισμός του τοπικού-χρειαζούμενος αλλά να μην εξελιχθεί σε υποκειμενισμό.

β. το ημερολόγιο ως έκφραση της τοπικής κοσμολογίας, ως  πεδίο αποτύπωσης του πώς διαχειρίζεται μια κοινωνία το χρόνο, άρα πώς οργανώνει τις κοινωνικές σχέσεις και τις οικονομικές συμπεριφορές

      Τι είναι όμως αυτό το ημερολόγιο; Είναι απλώς ένα τετράδιο υποχρεώσεων και ισολογισμών; Ασφαλώς όχι. Δεν είναι ο Ι.Μ. Ρέντζος ένας τυπικός έμπορος που περιορίζεται σε μια τυπική καταγραφή των οικονομικών δεδομένων, ώστε να ελέγχει την πορεία της επιχείρησής του. Δεν είναι ένας απλός νοικοκύρης, που ξέρει να συμμαζεύει την επιχείρησή του , γεγονός που τον φέρνει στην κορυφή της οικονομικής δραστηριότητας στην πόλη.

       Είναι μια σημαντική προσωπικότητα που έχει πλήρη επίγνωση των όσων γράφει-μπορεί και να παραλείπει. Αρχίζει το ημερολόγιό του ως προέκταση των διαλογισμών του για την τοπική οικονομία, την οθωμανική διοίκηση, τα εθνικά θέματα, τη σχέση με τη Δύση, τα τεκταινόμενα στην τοπική εκκλησία –και όχι μόνο. Είναι ένας ενεργός πολίτης του καιρού του που χρησιμοποιεί το ημερολόγιο όχι μόνο για την εναπόθεση των πεπραγμένων του αλλά και ως πεδίο ωρίμανσης των στοχεύσεών του αλλά και των πολιτικών του απόψεων, που συχνά στρογγυλεύουν ή οξύνονται, ανάλογα με τις ιστορικές περιστάσεις.

     Δεν έχουμε χρεία άλλων μαρτύρων. Το γράφει ο ίδιος υπό τον τύπο της μύχιας  εκμυστήρευσης και το σχολιάζει ο επιμελητής εγγονός. «Σήμερα παρατήρησα την αποθήκην μου και εμέτρησα περί τους 185 σάκκους ζαχάρεως και 85 σάκκους καλαμβόκι, 80 σάκκους ορύζης διαφόρων ποιοτήτων. Παρέλειψα τα άλλα διότι σκοπός μας είναι να δείξωμεν εις τον αναγνώστην ότι το κατάστημα ευρίσκεται εις καλήν θέσιν, αλλά δεν υπάρχει ο ανάλογος τζίρος, επειδή το μέρος μας είναι μικρόν/»(σελ323). Ο επιμελητής-εγγονός σημειώνει ότι ο «Ι.Μ.Ρ.  γράφει λοιπόν για μας».

     Ο Ι.Μ.Ρέντζος δεν είναι ένας τυπικός έμπορος, ένας μπακάλης. Προφανώς , τα όσα γράφει απευθύνονται στους μελλοντικούς αναγνώστες. Θα ήταν αφελές να πιστέψουμε ότι θα περιέφερε το ημερολόγιο στις κοσμικές συναντήσεις στο σπίτι του ώστε να δικαιολογήσει την πορεία της επιχείρησής του. Αντίθετα, είναι ένας συνειδητός εμπορευόμενος, θα έλεγα αυθεντικός εκπρόσωπος της αστικής μεταπρατικής τάξης της πόλης. Τον ενδιαφέρουν λοιπόν οι αγέννητοι αναγνώστες του και, σ’ αυτό το σημείο, εμφανίζεται ως φορέας ενός αστικού πνεύματος στην πόλη, που απορρέει  από τις διεθνείς επαφές του μ’ ένα δίκτυο πόλεων(Κωνσταντινούπολη, Τεργέστη, κ.λπ) αλλά και τις συναλλαγές του με εμπορικούς αντιπροσώπους. Οι επαφές του με την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και την Τεργέστη είναι τακτικές κι αυτό τον καθιστά τυπικό εκπρόσωπο της εμπορευματικής τάξης και των αρχείων της που αποτέλεσαν βασικό μηχανισμό για τη διαμόρφωση της αυτό-εικόνας. Ο αστός έμπορος έχει σαφή συνείδηση του ρόλου του στο ιστορικό γίγνεσθαι κι αυτό αποτυπώνεται και στην αρχειοθέτηση των διαλογισμών και προγραμματισμών.

    Στο τελευταίο μισό του 20^ου αιώνα η Σχολή των Annales που συγκροτήθηκε στη Γαλλία απελευθέρωσε την ιστορική σκέψη και μελέτη από τις μεγάλες εθνικές αφηγήσεις εστιάζοντας στην κοινωνική ιστορία. Με άλλα λόγια, οι επιστήμονες μελετούν τις νοοτροπίες, το στυλ, την καθημερινότητα ώστε να κατανοήσουν πληρέστερα την κίνηση της ιστορίας και του πολιτισμού , καθώς και των αντιφάσεών τους. Ταυτόχρονα, η μεγάλη διάρκεια ως έννοια, που δεν εγκλωβίζει την ιστορία και τον πολιτισμό σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους αλλά επιχειρεί να δει την πορεία και αλλαγή μέσα στη μακρόσυρτη ιστορική κίνηση, διευκολύνεται από την ενασχόληση με την καθημερινότητα καθώς τα γεγονότα του καθημερινού βίου συμβάλλουν στην παρακολούθηση των συνεχειών και ασυνεχειών στα ιστορικά , κοινωνικά και πολιτισμικά γεγονότα.

     Σ’ αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το Ημερολόγιο του Ρέντζου. Υπ’ αυτήν έννοια, τι είναι το Ημερολόγιό του; Ο εγγονός του φαίνεται να υιοθετεί εμμέσως την άποψη του Γιαννιτσιώτη . Γράφει στην εισαγωγή(30). «Όσο μεγάλη και αν είναι   η ποικιλία και η πολλαπλότητα που αναδεικνύουν αυτά τα θεματικά πεδία της ζωής στην Πρέβεζα, την Ελλάδα και τον Κόσμο, είναι βέβαιο πως εντάσσονται όλα σε μια ‘διαδικασία κοινωνικής και πολιτισμικής συγκρότησης της ανδρικής υποκειμενικότητας’ με συγκεκριμένο εκφραστή της τον Ι.Μ.Ρ».

     Με απασχολεί ιδιαίτερα η ισχύς της συγκεκριμένης άποψης. Ασφαλώς, το επαγγελματικό ημερολόγιο είναι ένας χώρος στον οποίο πρωταγωνιστούν οι άντρες και υπ’ αυτή την έννοια, θα μπορούσα να συμφωνήσω ότι είναι ένα πεδίο έμφυλης εξειδίκευσης. Ένας χώρος όπου οι άντρες αναπτύσσουν τις πνευματικές δεξιότητές τους αλλά και εκφράζουν τον τρόπο που κατανοούν τον κόσμο . Ως εκ τούτου μπορούμε να θεωρήσουμε ότι τα ημερολόγια είναι ένα μέσο  για να μελετήσουμε τον κόσμο των ανδρών. Αλλά πρώτα απ’ όλα για ποιους άντρες μιλάμε; Στο ημερολόγιο κυκλοφορούν πολλοί άντρες, διαφόρων ηλικιών, επαγγελματικής απασχόλησης , θρησκευτικής και εθνοτικής ταυτότητας αλλά και κοινωνικής και πολιτικής θέσης. Με άλλα λόγια, φτωχοί από τα χωριά που η φτώχεια τους αναγκάζει να δίνουν τα μικρά κορίτσια ως ψυχοκόρες στο σπίτι του Ρέντζου (89, 93, 99, 280-81, 302,368,374,378), ή να τα αφήνουν στις σκάλες το νεογέννητο κορίτσι και να διώχνουν από το σπίτι τη κοριτσομάνα σύζυγό τους(97), παραβατικά συμπεριφερόμενοι  πολίτες(141, 143, 145,219 νταλίπης, 262, 354,458 ) , υπηρέτες(143), ιδιωτικοί υπάλληλοι και νεωκόροι(221), ενοικιαστές ελαιοκάρπου(226),εκπαιδευτικοί και γιατροί, μουσουλμάνοι οπαδοί των Νεοτούρκων(113), έμποροι της πόλης που ανταγωνίζονται για τη διεκδίκηση μερτικού της αγοράς[1] αλλά και για την εξουσία στη δημογεροντία, τις εκκλησιαστικές επιτροπές και αλλαχού^. ιεράρχες και θρησκευτικοί ηγέτες που ποιμαίνουν αλλά και συγκρούονται με τους κοσμικούς εμπόρους για τον έλεγχο του εμπορίου του κεριού(116).

     Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι το ημερολόγιο αποτυπώνει την πρεβεζάνικη ανδρική υποκειμενικότητα; Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την ανδρική ταυτότητα, την έμφυλη διάσταση  ως βασικό εργαλείο για την κατανόηση του ημερολογίου και του συντάκτη του;  Δύσκολο. Στενεύει την οπτική, γιατί υπάρχουν πολλές παράμετροι που αλλάζουν κάθε φορά το περιεχόμενο αυτής της έννοιας. Ένα παράδειγμα. Μέσα στην οικογένεια του Ι.Μ.Ρέντζου υπάρχουν δύο άλλα ανδρικά παραδείγματα, το ένα εξ αίματος συγγενής και ο άλλος εξ Αγχιστείας. Ο πρώτος είναι ο αδελφός του Αθανάσιος(και ο Ελευθέριος 123) με περιπετειώδη βίο που χειροτονείται διάκονος. Ο δεύτερος είναι ο πεθερός του Δημήτριος Φλώρος. «Χθες με τον πενθερόν μου ήλθομεν εις έριδας διότι, ενώ εγώ καθημερινώς φροντίζω δια την οικονομίαν και παντί σθένει ενεργώ ώστε να αναλάβάνωμεν τα έξοδά μας, αυτός ο ευλογημένος εννοεί να έχωμεν καθημερινήν σπατάλην»(121). Και οι τρεις είναι άντρες που ζουν στην Πρέβεζα. Είναι όμως τόσο διαφορετικοί.

         Πέρα απ’ αυτό, θεωρώ ότι ο Γιαννιτσιώτης οδηγεί στα άκρα την έννοια της υποκειμενικότητας στην ιστορία την οποία εισήγαγε η Ιταλίδα ιστορικός Λουίζα Πασσερίνι. Ως όρος φαίνεται θελκτικός, όμως εγκλωβίζει την οπτική του μελετητή.

    Αναμφίβολα, ο Ι.Μ. Ρέντζος έχει ενσωματώσει την έμφυλη διάσταση στην οπτική του. Πχ. Το δώρο στους γιους του. «Σήμερον πρωτοχρονιά, κατά αρχαίαν συνήθειαν, ως δώρα  έδωσα εις τους υιούς μου ‘έν πενηντάριον΄ είτε πενήντα παράδες»(278)..

        Η προσωπικότητά του όμως αλλά και το ημερολόγιό του είναι πολύ πέρα από μια έμφυλη, μια αντρική ματιά. Το ημερολόγιο αποτελείται από αποσπασματικές καταγραφές για πολλά και διάφορα, που ωστόσο οργανώνονται από τη ματιά ενός δημόσιου άντρα της Πρέβεζας, του εμπόρου και πολιτικού άντρα Ι.Μ. Ρέντζου. Αυτά τα θραύσματα της σκέψης όμως λειτουργούν ως ιστός σημασιών, για να θυμηθώ τον Geertz. Μας επιτρέπουν να ανασυστήσουμε την Πρέβεζα ως ένα κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο. Με άλλα λόγια, να ανασυνθέσουμε την κοινωνία, όπως προβάλλεται από έναν επιφανή πολίτη , ο οποίος είναι φορέας του πολιτισμικού κεφαλαίου της πόλης και της περιοχής, έστω και διαθλασμένου μέσα από την προσωπική του οπτική.  Οι κυρίαρχοι ενός πεδίου, ενός χώρου δηλαδή, αυτοί που έχουν ηγετικές θέσεις, κουβαλούν πολλές φωνές μέσα τους, τις οποίες με τη σειρά τους επηρεάζουν.

    Ο  Ι.Μ. Ρέντζος είναι  κυρίαρχος στο κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο της Πρέβεζας. Ανήκει στην τοπική ελίτ. Παρόλο που είναι συγκεκριμένη η έμφυλη ταυτότητά του-είναι άντρας-, η προσωπικότητά του διαμορφώνεται από τα επιμέρους επίπεδα που συγκροτούν και ορίζουν την Πρέβεζα. Είναι η οθωμανική αυτοκρατορία και η ρευστότητα των σχέσεων των υπόδουλων Πρεβεζάνων σε μια περίοδο που τρίζουν τα θεμέλια των οθωμανών, ενώ εμφανίζονται οι Νεότουρκοι και αυξάνονται τα δείγματα της εθνικής επαγρύπνησης ανάμεσα στους ηγέτες της πόλης. Είναι η εκκλησία και ο κόσμος των εμπόρων, δύο επίπεδα με τα οποία έχει στενή σχέση ο Ρέντζος, ανάμεσα στους οποίους εκδηλώνονται ρωγμές τις οποίες μεταφέρει στο ημερολόγιό του. Είναι ο κόσμος της υπαίθρου, απ’ όπου προμηθεύεται αγροτικά προϊόντα αλλά και ψυχοκόρες. Είναι οι γυναίκες που μπορεί να μην έχουν κυρίαρχη θέση στο ημερολόγιό του. Ωστόσο, οι πράξεις του συχνά υπαγορεύονται ή και επηρεάζονται από γυναίκες.

     Μια τέτοια γυναίκα είναι η πεθερά του που φαίνεται πως ελέγχει τον ιδιωτικό χώρο της οικίας Ρέντζου. Γράφει. «Στενοχωρίαι πολλαί εκ μέρους του πενθερού μου, εκ μέρους της πενθεράς μου, δια την κακήν συμπεριφοράν των παιδιών μου και καθημεριναί στενοχωρίαι εκ μέρους των υιών μου, διότι, έχοντες καταφύγιον την πενθερά μου, γίνονται θηρία»(232). Είναι η φωνή λοιπόν που ενσωματώνεται στη δημόσια συμπεριφορά του Ρέντζου, όπως είναι και η συνεχής αλλαγή των υπηρετριών. Άλλες εκδιώκονται κατηγορούμενες για πολλά και διάφορα κι άλλες αποχωρούν με παράπονα. Εκείνος που παίρνει την τελική απόφαση είναι ο Ρέντζος. Ωστόσο, έχω την άποψη ότι δεν κάνει τίποτε άλλο από το να αποδέχεται τις γυναικείες φωνές στη σπίτι του που ελέγχουν τον ιδιωτικό χώρο.

    Ένα άλλο στοιχείο που συγκροτεί το πολιτισμικό πεδίο της πόλης και της περιοχής αλλά και καταγράφεται στο ημερολόγιο είναι ο χρόνος. Τα ημερολόγια και ο τρόπος που οργανώνουν τα γεγονότα απηχούν την κοινωνική και πολιτισμική οργάνωση ενός τόπου. Για τον Ρέντζο ένα σταθερό κι επαναλαμβανόμενο μοτίβο είναι ο αγιασμός των υδάτων στον μώλο του Ποταμιάνου. Αυτό που αποτελεί πρεβεζάνικη ιδιαιτερότητα και σφράγισε ως και τη δεκαετία του 1970 αλλά και αργότερα την οικονομία και κοινωνία της εποχής είναι ο καιρός. Ανάλογα με την εποχή, η ζέστη και το κρύο απειλούν τα αγροτικά και θαλάσσια γεννήματα που πλήττουν τη ζωή των Πρεβεζάνων. Αυτή η μορφή οργάνωσης του χρόνου και της προοπτικής του εμποτίζει όλες τις εγγραφές του. Αγωνία και φόβος. Ανακούφιση κι εκτόνωση. Για πολλούς από μας είναι οικεία μνήμη ο ρόλος της αγροτικής παραγωγής στην κοινωνία της πόλης. Παλιότερα, η ελαιοπαραγωγή και ως πρόσφατα τα κηπευτικά αποτελούσαν συστατικό κομμάτι του πολιτισμικού μας κεφαλαίου, που επηρέασε τον προγραμματισμό όλων των οικογενειών.

Ο χρόνος των μουσουλμάνων –η πολυπολιτισμική κοινωνία-οι σχέσεις με τις άλλες εθνοτικές ομάδες(Εβραίοι, Μουσουλμάνοι, καθολικοί)

Το ημερολόγιο του Ι. Μ.Ρέντζου αποτελεί σημαντική συμβολή στην τοπική αυτογνωσία και έρευνα της τοπικής μας ιστορίας. Δίνει πολλές πληροφορίες ενώ ανοίγει καινούργια θέματα για έρευνα, όπως αυτό με τις ψυχοκόρες στα σπίτια.

  Ο εγγονός Ι.Δ. Ρέντζος, ο επιμελητής του τόμου, τόλμησε να αφήσει στην άκρη τις φοβίες που αποτρέπουν πολλούς για να παραδώσουν στη δημοσιότητα στοιχεία που αφορούν την οικογένειά τους. Φοβούνται την έκθεση. Ο Ρέντζος το τόλμησε και πιστεύω πως η ενέργειά του θα βοηθήσει πολλούς συμπολίτες να ψάξουν στα σεντούκια τους ημερολόγια, επιστολές, αρχεία, άλμπουμ κι ό,τι μπορεί να φωτίσει την τοπική μας ιστορία.

Η ανάγκη να συζητήσουμε

      

      

   

---

[1] «Οι εχθροί, οι οποίοι ουδέποτε αποβλέπουσιν εις αγαθόν σκοπόν, θέλοντας ν’ αμαυρώσωσι τον χαρακτήρα και την υπόληψιν των τιμίων ανθρώπων, πολλά και μεγάλα εργάζονται. Και εις εξ εκείνων των ανθρώπων  είναι και ο περιβόητος Καλέτσος Σταμουλάκης. Και όντας κεκηρυγμένος εχθρός μου άρχισεν να διαδίδη εις το κοινόν ότι αι παραποιημέναι λαμπάδαι είναι αποτέλεσμα του Ι. Ρέντζου»(271).

ΓΙΟΡΤΗ ΣΑΡΔΕΛΑΣ, ΠΡΕΒΕΖΑ, 25 ΑΥΓΟΎΣΤΟΥ 2012

Η παπαλίνα, είδος σαρδέλας που ξεχωρίζει για το μικρότερο μέγεθός της, τιμάται κάθε χρόνο στην Πρέβεζα.Το πρεβεζάνικο καλοκαίρι έχει ταυτιστεί με την τσίκνα και τον πυκνό καπνό που βγάζει το ψήσιμό της στα κάρβουνα.Η γιορτή αυτή πέρασε από πολλές φάσεις και για πολλά χρόνια γινόταν στις αρχές Αυγούστου.Από πέρυσι μετακινήθηκε στα τέλη του μήνα, φέτος στις 25 Αυγούστου 2012, στο χώρο του πάρκινγκ.
    Θα ήταν χρήσιμο όμως η γιορτή να γίνει αφορμή για να συζητήσουν και να λάβουν αποφάσεις όσοι σχετίζονται με τον Αμβρακικό κόλπο, τον βιότοπο της παπαλίνας.Γιατί σε λίγα χρόνια αν δεν γίνει παρέμβαση η γιορτή θα γίνει μνημόσυνο.

ΥΓ. Για όσους ενδιαφέρονται υπάρχει κι ένα διήγημά μου με ηρωίδα την παπαλίνα, που θα το βρείτε στην ετικέτα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΠΡΕΒΕΖΑΣ 1912.Το παρελθόν στο μέλλον της πόλης μας

Στις 21 Οκτωβρίου 1912 η Πρέβεζα απλευθερώνεται και γίνεται μέρος του νεοελληνικού κράτους. 99 χρόνια μετά η δημοτική αρχή της πόλης μού εζήτησε να μιλήσω για τα γεγονότα.Το κείμενο που ακολουθεί είναι αυτό που διάβασα την περασμένη Παρασκευή(21/1/2011) στο Πολιτιστικό Κέντρο της Πρέβεζας(πρώην κινηματογράφος ΟΑΣΙΣ)

       Είμαστε ένα βήμα, ένα χρόνο πριν να φτάσουμε στα 100 χρόνια από την απελευθέρωση της πόλης μας.Νιώθω ιδιαίτερη χαρά αλλά και ευθύνη για την τιμή που μου γίνεται, μια και είναι η πρώτη εορταστική εκδήλωση που οργανώνεται από τον καποδιστριακό πλέον δήμο. Ακόμη, η τιμή και η ευθύνη αυξάνονται από το γεγονός ότι το χορό των πανηγυρικών ξεκίνησε το 1913  μια πολύ σπουδαία προσωπικότητα της εκπαιδευτικής ιστορίας αλλά και γενικότερα της τοπικής μας ιστορίας , ο Χρήστος Κοντός, φιλόλογος τότε και αργότερα γυμνασιάρχης στο εδώ γυμνάσιο(Καράμπελας,97). Ανήκει σ’ εκείνες τις σεπτές μορφές που πάντα χρειαζόμαστε, ιδιαίτερα στους δύσκολους καιρούς που διανύουμε έχουμε ανάγκη από ανθρώπους που ενσάρκωσαν, έδωσαν νόημα στο αξίωμα «καλός καγαθός» του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.

       Τα τελευταία είκοσι χρόνια  δεν είχα την ευκαιρία να βρίσκομαι αυτές τις ημέρες στην πόλη. Ωστόσο, με συνόδευαν οι γυμνασιακές μου μνήμες, η συμμετοχή δηλαδή με το γυμνάσιο στην τελετή που γινόταν στον Άη Γιάννη, στα υψώματα της Νικόπολης εκεί που έπεσε η αυλαία των στρατιωτικών επιχειρήσεων στις 20 Οκτωβρίου 1912. Εμείς, δηλαδή η εκπαιδευτική μας κοινότητα, δεν κάναμε τίποτε άλλο από το να βαδίσουμε στα ίχνη ενός άλλου σημαντικού πρεβεζάνου εκπαιδευτικού, του διευθυντή εκείνη την εποχή του ημιγυμνασίου της πόλης που στεγαζόταν στο ξενοδοχείο του Πατίκου, του Ευκλείδη Τσακαλώτου(Καράμπελας,97). «Εγώ τότε(1913) πήρα του μαθητές του ημιγυμνασίου και με τα πόδια, κρατώντας στεφάνους και την σημαία επήγαμε στην Νικόπολη, στον Αϊ-Γιάννη.Εκεί καταθέσαμε τους στεφάνους εις μνήμην των πεσόντων Ελευθερωτών και επεστρέψαμε πάλι με τα πόδια στην Πρέβεζα».Ως εκπαιδευτικός, επιτρέψτε μου, με την ευκαιρία, να αφιερώσω την αποψινή μου ομιλία, σ’ αυτούς τους δυο σπουδαίους πρεβεζάνους εκπαιδευτικούς αλλά και μέσω αυτών σ’ όλους εκείνους τους συναδέλφους που φώτισαν τα βήματα-και τα δικά μου- της πρεβεζάνικης νεολαίας όλα αυτά τα ενενήντα εννιά(99) χρόνια.

       Κάθε γιορτή  είναι ασφαλώς ευκαιρία να αποδοθούν τιμές στους πρωταγωνιστές.Κυρίως όμως είναι ένας τρόπος να θυμηθούν οι νεώτεροι, να φρεσκάρουν τη συλλογική τους μνήμη, να ανανεώσουν την τοπική τους ταυτότητα, να την εκσυγχρονίσουν προσαρμόζοντάς την στο παρόν αλλά και τις ανάγκες του μέλλοντος. Ταυτόχρονα είναι ένας τρόπος να αποκατασταθεί η επικοινωνία με το παρελθόν, χωρίς το οποίο καμιά κοινωνία δεν μπορεί να σταθεί στα πόδια της.  Στις μέρες μας έχουμε μεγαλύτερη ανάγκη να στρέψουμε τη μνήμη μας στο παρελθόν. Δεν πρόκειται για στρουθοκαμηλισμό, για κίνηση δηλαδή που στοχεύει να κλείσουμε τα μάτια μπρος στην οδυνηρή πραγματικότητα αλλά για μια αναγκαία προϋπόθεση ώστε να διαβάσουμε την ιστορία πιο ώριμα για  να βγούμε νικητές από το τέλμα του παρόντος και να σχεδιάσουμε το μέλλον. Όλα αυτά ακούγονται, θα σημείωνε κάποιος καλοπροαίρετος, ωραία αλλά πρόκειται για κουβέντες που ταιριάζουν σε πανηγυρικούς. Το ξέρω.Πλέον όλοι μας ακούμε με καχυποψία τα λόγια. Όμως, αυτό δε σημαίνει πως πρέπει να ρίξουμε στη λησμονιά, στον κάδο του ιστορικού περιθωρίου τα «εικονίσματα» της τοπικής μας ιστορίας. Είναι λοιπόν η ομιλία μου ένα κερί στη μνήμη, μια οφειλόμενη τιμή στους συμπατριώτες που πότισαν με αίμα και ιδρώτα αυτό τον τόπο. Ακόμη, είναι μια προσπάθεια να παραθέσω τη δική μου οπτική , τον δικό μου τρόπο ανάγνωσης της ιστορίας στηριζόμενος στο αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι κάθε εποχή διαβάζει και χρησιμοποιεί με τον δικό της τρόπο τα ιστορικά γεγονότα. Ακόμη, η ομιλία τρέφει την ελπίδα ότι μπορεί κάποια από όσα θα ειπωθούν μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για να προβληματιστούμε και να συζητήσουμε για τις δικές μας ευθύνες απέναντι στο μέλλον της ιστορίας του τόπου μας.

       Το 1912 είναι μια σημαντική χρονιά.Είναι η τελευταία φάση ανάπτυξης της Μεγάλης Ιδέας πριν αυτή βουλιάξει στη θάλασσα της Σμύρνης το 1922 μέσα σε σκοτωμούς, οιμωγές, κραυγές, πόνο και αίμα αλλά και κατάρες για τα συντρίμμια ενός μακραίωνα πολιτισμού. Στις 30 Σεπτεμβρίου 1912 τα Βαλκανικά κράτη(Βουλγαρία, Ελλάδα, Μαυροβούνιο και Σερβία) συμμάχησαν αποστέλλοντας τελεσίγραφο στην Τουρκία για σεβασμό  της αυτονομίας των εθνικών μειονοτήτων τους, που ζούσαν στο έδαφός της. Η Τουρκία απέρριψε το αίτημα κι έτσι μια βδομάδα μετά (9 Οκτωβρίου) τα δύο μέρη βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση. Η απελευθέρωση της Πρέβεζας γίνεται περίπου δυο βδομάδες μετά.

       Αυτό που μπορεί κάποιος να παρατηρήσει στα γεγονότα που έλαβαν χώρα είναι η παρουσία μιας ισχυρής εθνικής πολιτικής ηγεσίας που έχει τη δυνατότητα να διαβάζει το ευρωπαϊκό περιβάλλον, τους πολιτικούς συσχετισμούς  αλλά και να τους αξιοποιεί ενισχύοντας τη θέση της χώρας στην πολιτική σκακιέρα όπως αποδεικνύεται από την εδαφική επέκταση της ελληνικής επικράτειας στις επονομασθείσες νέες χώρες(Ήπειρος, Μακεδονία). Είναι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ένας οξυδερκής πολιτικός που είχε την ικανότητα να διαβλέπει το μέλλον. Είναι αυτός που δεν έπεσε στην παγίδα των Τούρκων οι οποίοι του πρότειναν να αποσύρει την Ελλάδα από τη Βαλκανική συμμαχία με αντάλλαγμα την Κρήτη.

       Το κλίμα που έχει διαμορφωθεί στην διπλωματική σκηνή, ευνοϊκό για την Ελλάδα, εκτός των άλλων οφείλεται και στο επαναστατικό κίνημα του 1909 που  έκλεισε τον κύκλο της εσωστρέφειας και της πολιτικής και εθνικής κρίσης επισημαίνοντας την ανάγκη να ανοίξει μια νέα σελίδα. Αυτή η προοπτική ενσαρκώθηκε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο που αναπτέρωσε το ηθικό του ελληνικού λαού ενώ ταυτόχρονα αξιοποίησε με τον καλύτερο δυνατό  τρόπο τις πολιτικές ισορροπίες στην Ευρώπη. Επιμένω στην αλλαγή του κλίματος και της ψυχολογίας γιατί χωρίς ηγέτες εμπνευσμένους και χωρίς ανάταση ψυχική και πίστη τόσο στους ηγέτες όσο και στους στόχους δεν μπορεί να κατακτηθούν οι στόχοι, όποιοι κι αν είναι αυτοί.

      Ένα τρίτο σημείο που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας αφορά την κατάσταση στα υπολείμματα της οθωμανικής αυτοκρατορίας, η οποία είχε συρρικνωθεί αρκετά ενώ έπνεε τα λοίσθια μετά και την Επανάσταση των  Νεοτούρκων το 1908.

       Μετά λοιπόν το τελεσίγραφο των βαλκανικών κρατών αρχίζουν οι ετοιμασίες για τον πόλεμο. Έτσι, οι κινήσεις τακτικής και διαμόρφωσης ευμενών συνθηκών για την τελική επίθεση και απελευθέρωση της Πρέβεζας ξεκίνησαν στις αρχές Οκτωβρίου, πριν από την έναρξη του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου. Σ’ αυτήν την κατεύθυνση ήταν πολύτιμη η συνεισφορά του πολεμικού ναυτικού. Με την ευκαιρία οφείλω να εξάρω τη συστηματική προσέγγιση και ανάδειξη του θέματος από τον Νίκο Καράμπελα στο βιβλίο του «Η απελευθέρωση της Πρέβεζας 21 Οκτωβρίου 1912», εκδομένο το 1992.

       Κατά κανόνα, τα ονόματα που ταυτίζονται με την απελευθέρωση της πόλης μας είναι ο στρατηγός Σαπουντζάκης ως διοικητής του στρατού  της Ηπείρου, οι ταγματάρχες Σπηλιάδης και Δούλης που ήταν επικεφαλής των μάχιμων στρατιωτικών τμημάτων, ιδίως ο δεύτερος,  αλλά και ο αρχηχός του σώματος των  Κρητών οπλαρχηγός  Μάνος. Όλοι αυτοί έχουν τιμηθεί με οδούς αλλά και κάθε φορά γίνεται αναφορά στα ονόματά τους. Ωστόσο, δεν έχει αποδοθεί η δέουσα τιμή στον πλοίαρχο Ιωάννη Δαμιανό, διοικητή της μοίρας του Αμβρακικού,  πρωτίστως όμως  στον υποπλοίαρχο Νικόλαο Μακά, διοικητή των δύο κανονιοφόρων που κατάφεραν να διεισδύσουν στον Αμβρακικό κόλπο τις πρώτες  ώρες της 4^ης Οκτωβρίου 1912. «Ο είσπλους ημών εν τω Αμβρακικώ κόλπω, ως και τα μέτρα άτινα εν αυτώ ελάβομεν εξησφάλισαν τελείως από πάσης εκ θαλάσσης επιθέσεως την δια ξηράς διηνεκή συγκοινωνίαν εφοδιασμού και επισιτισμού του εν Ηπείρω στρατού ενεργουμένην εκ του Κέντρου, δια της μόνης υπαρχούσης οδού της διερχομένης παραλλήλως και πλησίον της ακτής κάτωθι του Μακρυνόρους και απέτρεψαν πάσαν απόπειραν προσβολής των ανωτέρω εχθρικών σκαφών κατά των πέντε εμπορικών ατμοπλοίων, άτινα αδιακόπως περιέφερον την Ελληνικήν σημαίαν ανά τα παράλια του κόλπου»(Καράμπελας 23).

        Ο Μακάς είναι διαφωτιστικός. Χωρίς το ναυτικό θα υπήρχε πρόβλημα επισιτισμού για τις χερσαίες δυνάμεις του Σαπουντζάκη, αλλά και για τα επιβατηγά πλοία που εκτελούσαν αυτήν την αποστολή. Δεν χρειάζονται περισσότερα για να φανεί πόσο βοήθησε το ναυτικό.Ο Μακάς και ο Δαμιανός πρέπει να συμπεριληφθούν στην πινακοθήκη των στρατιωτικών-απελευθερωτών της πόλης μας. Αν δε η πόλη έχει καθυστερήσει να δώσει τα ονόματά τους σε κάποιο δρόμο οφείλει να το πράξει άμεσα, ως τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας, αίροντας μιαν ιστορική αδικία.

       Αφού λοιπόν ο στρατός εξασφάλισε τα νοτιοδυτικά του πλευρά και διασφάλισε τον επισιτισμό του,  ήταν έτοιμος για την τελική στρατιωτική αναμέτρηση. Ήταν η 20^η Οκτωβρίου 1912. Του αγίου Γερασίμου.Ο καιρός πρεβεζάνικος.  «Υπό καιρόν ακατάστατον και συνεχή βροχήν εξεκίνησεν ο Ελληνικός στρατός κατά της Πρεβέζης το παρελθόν Σάββατον περί ώραν 3^ην πρωινήν» , γράφει ο απεσταλμένος της εφημερίδας ΕΣΠΕΡΙΝΗ(Καρ.83). Ο υποπλοίαρχος Μακάς περιγράφει τον ίδιο καιρό στον Αμβρακικό. «Την  5^ην π.μ. της 20^ης Οκτωβρίου 1912 απεπλεύσαμεν εκ Βονίτσης μετά της κανονιοφόρου ‘Δ’(…)Ο καιρός ήτο συννεφώδης, από της νυκτός δε έπνεε νότιος σφοδρός άνεμος και κατά διαλείμματα έβρεχεν»(Καράμπελας 73).

       Αυτές λοιπόν ήταν οι συνθήκες μέσα στις οποίες έγινε η μάχη της Νικόπολης. Ήταν η μέρα η κρίσιμη που σφράγισε την απελευθέρωση. Τα όσα συνέβησαν το βράδυ της ίδιας ημέρας, αλλά κυρίως την 21^η Οκτωβρίου με την παράδοση της πόλης, ανήκουν στη στρατιωτική και διπλωματική ιστορία και στις κινήσεις κείνες που αποσκοπούν στο να διασφαλίσουν τόσο την ασφάλεια των παραδιδομένων όσο και την ομαλή παράδοση της εξουσίας.

       Ωστόσο, δεν θα σταθώ στα στρατιωτικά γεγονότα. Έχουν γραφτεί πολλά. Να υπογραμμίσω μόνο πως θύμα ων στρατιωτικών επιχειρήσεων ήταν ο Κώστας Μπάλκος, γόνος μιας από τις γνωστές πρεβεζάνικες οικογένειες, ενώ στις στρατιωτικές επιχειρήσεις συμμετείχε ο μετέπειτα βουλευτής Πρέβεζας Θεόδωρος Χαβίνης.

       Έχει όμως ιδιαίτερο ενδιαφέρον η ψυχολογία των αμάχων που βρίσκονται στην πόλη. Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος αφηγείται πως ήταν πολύ λίγες οι πληροφορίες που αγνοούσαν τι ακριβώς συνέβαινε. Ακόμη και τον κρότο από τους βομβαρδισμούς, «ο κόσμος νόμισε ότι ήταν μπουμπουνητά γιατί η μέρα ήταν συννεφιασμένη»(Καρ 96). Ο Ιωάννης Ρέντζος δημογέροντας και μετέπειτα δήμαρχος αποδίδει συνοπτικά το συναισθηματικό φορτίο των κατοίκων. «Εορτάζομεν την μνήμην του πολιούχου της νήσου Κεφαλληνίας Αγίου Γερασίμου του θαυματουργού. Από πρωίας(τουρκική ώρα 2.30) ηκούοντο πυροβολισμοί και ολίγον κατ’ολίγον επεκτείνοντο.Οι πυροβολισμοί προήρχοντο εκ των υψωμάτων της Νικοπόλεως.Διεδόθη λοιπόν ότι ο πόλεμος ήρξατο και αστραπιαίως η αγορά ερημώθη.Οι μεν χριστιανοί κατέφευγον  εις τας οικίας των, οι δε Οθωμανοί οι δυνάμενοι να φέρωσιν όπλα έτρεχαν εις το πεδίον του πολέμου»(Καρ.94-95).Η γιορτή του αγίου Γερασίμου ήταν οικεία για την Πρέβεζα τόσο λόγω του παρεκκλησίου του όσο και της αξιοπρόσεκτης παροικίας Κεφαλλήνων που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην πόλη.

       Αντιλαμβάνεστε λοιπόν την ψυχολογία των κατοίκων. Για τους χριστιανούς ο φόβος μήπως αποτύχει η στρατιωτική επιχείρηση και υποστούν τις συνέπειες ενδεχόμενης εμπλοκής τους στα δρώμενα. «Μέσα στην Πρέβεζα οργανωμένος τουρκικός στρατός δεν υπήρχε, αλλά Αλβανοί άτακτοι, οπλισμένοι, που τρομοκρατούσαν τον κόσμο», εξιστορεί ο Τσακαλώτος. Από την άλλη ήταν και η ελπίδα που ενισχυόταν από τις φήμες και το θετικό κλίμα που υπήρχε εκείνη την εποχή.

       Πιο έντονη όμως ήταν η συναισθηματική κατάσταση των μουσουλμάνων κατοίκων. Αντιγράφω από  τον Αθανάσιο Τριγονίδη που έγραψε βιβλίο με τίτλο «Η μάχη της Νικοπόλεως και η Άλωσις της Πρεβέζης(εν Αθήναις 19`14, οίκος Γεωργίου Φέξη, αντιγραφή από Γ. Κούρτη, σελ.24-25). «Οι κάτοικοι της Πρεβέζης, ιδιαιτέρως δε οι μουσουλμάνοι από των πρώτων πρωινών ωρών οπότε είχεν αρχίσει η μάχη εις την Νικόπολιν και ηκούετο ο ζωηρός κρότος των ντουφεκιών και ο βαρύς των πυροβόλων κατείχοντο από σφοδράν αγωνίαν…Αι αφηγήσεις των Τούρκων τραυματιών της Κιάφφας, αξιωματικών και οπλιτών, έπεισαν αυτούς ότι κάθε αντίστασις εις την ορμήν της ελληνικής λόγχης ήτο μοιραία. Και εννοούντες το αποτέλεσμα της μάχης της Νικοπόλεως, ήρχισαν να ζητούν από του Τούρκου ταγματάρχου και στρατιωτικού διοικητού της Πρεβέζης την παράδοσιν της πόλεως εις τον Ελληνικόν σττρατόν.Συγχρόνως αι μουσουλμανικαί οικογένειαι κατέφευγον εις τας φιλικάς των χριστιανικάς οικογενείας και παρεκάλουν να τους σώσουν αυτοί από κάθε χειροδικίαν των Ελλήνων στρατιωτών και ιδία των κρητών ανταρτών. Αι χριστιανικαί οικογένειαι της Πρεβέζης, χωρίς να διατηρούν καμμίαν μνησικακίαν δια τα φοβερά μαρτύρια που υπέφερον οι Έλληνες….από την τουρκικήν και αλβανικήν  αγριότητα, προσέφερον το άσυλον της στέγης τους»(κούρτης 218-9).

       Το απόσπασμα αυτό από το πόνημα του Τριγονίδη είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την ψυχολογία των μουσουλμάνων. Ανησυχούν, τρομοκρατούνται, αγωνιούν για το επερχόμενο. Είναι συναισθήματα που βιώνουν όλοι όσοι ηττώνται. Η πιο αξιοπρόσεκτη διάσταση σ’αυτό  το απόσπασμα όμως είναι η σχέση χριστιανών και μουσουλμάνων και η συμπεριφορά των ελλήνων κατοίκων της πόλης. Ο Τριγονίδης πάντως δεν χρησιμοποιεί τον εθνολογικό χαρακτηρισμό Έλληνας ή Τούρκος όταν αναφέρεται στις δύο πληθυσμιακές ομάδες.Περιορίζεται στη θρησκευτική πίστη. Οι χριστιανοί της Πρέβεζας είναι γενναιόδωροι στους συμπολίτες τους μουσουλμάνους.Στους γειτόνους και τους γνωστούς τους. Δεν τους ενδιέφερε η συμπεριφορά των στρατιωτικών σωμάτων, τουρκικών και αλβανικών. Είναι και οι δυο ομάδες, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, Πρεβεζάνοι που μοιράστηκαν την καθημερινότητα για πολλά χρόνια. Έζησαν μαζί. Θεωρώ τη συμπεριφορά των χριστιανών εξόχως ανθρωπιστική αλλά και αποκαλυπτική για την ιδιότητα του Πρεβεζάνου, για την οποία πολύς λόγος έχει γίνει όλα αυτά τα χρόνια.

       Η πόλη επίσημα εντάσσεται στο νεοελληνικό κράτος στις 21    Οκτωβρίου 1912. Αμέσως αναλαμβάνει το ρόλο της πύλης εισόδου και εξόδου από τη δυτική Ελλάδα για το νεοελληνικό κράτος πλέον. Ως το 1912 το ρόλο αυτό εξυπηρετούσε το λιμάνι της Κόπραινας. Για πενήντα περίπου χρόνια η Πρέβεζα στηρίζει την οικονομική και κοινωνική της οργάνωση στο λιμάνι. Στη δεκαετία του 1960 όμως  μετατοπίζεται ο άξονας από το λιμάνι στον ελαιώνα, ο οποίος ξεριζώνεται για να τροφοδοτήσει είτε την αγορά διαμερίσματος στην Αθήνα από την παροικία Πρεβεζάνων που συγκροτείται στη μεταπολεμική Αθήνα είτε τη νέα καλλιέργεια, τα οπωροκηπευτικά που αποτέλεσαν τον νέο πυλώνα της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής  φυσιογνωμίας της πόλης για  μισό περίπου αιώνα. Στην πρώτη περίπτωση η κρίσιμη πληθυσμιακή ομάδα ήταν οι λιμενεργάτες αλλά και τα άλλα επαγγέλματα που αντλούσαν ευεξία και κύρος από το λιμάνι. Με βάση το λιμάνι διαμορφώθηκαν κοινωνικές τάξεις, επαγγέλματα, πολιτισμικές συμπεριφορές. Στην περίοδο των οπωροκηπευτικών(ως το τέλος του 20^ου αιώνα) είναι οι παραγωγοί  που λειτουργούν ως το βαρόμετρο της οικονομικής δραστηριότητας.

       Και στις δυο περιπτώσεις η Πρέβεζα είχε μια συγκεκριμένη φυσιογνωμία. Ξέρουμε τα χαρακτηριστικά της. Ήταν ευδιάκριτος ο ρόλος της στον ευρύτερο εθνικό χώρο. Σήμερα, 99 χρόνια μετά, το αίτημα είναι να ξαναποκτήσει η πόλη ένα καθαρό στίγμα. Τα αρχιτεκτονικά στοιχεία του παρελθόντος έχουν υποχωρήσει. Η ντάπια πλέον έχει μείνει μόνο στις αφηγήσεις των μεγαλυτέρων/. Το λιμάνι έχει χάσει τον κυριαρχικό του ρόλο στη βορειοδυτική Ελλάδα. Η θάλασσα, ο Αμβρακικός κόλπος, κινδυνεύει από ασφυξία. Εκπέμπει σήμα κινδύνου.Πιστεύω ότι η Πρέβεζα διανύει την Τρίτη περίοδο της μετα-απελευθερωτικής της ιστορίας. Η πόλη έχει αλλάξει ριζικά. Ακόμη και η δική μου «Πρέβεζα» που μελέτησα στη διδακτορική μου διατριβή απέχει πολύ από τη σημερινή. Έχει διπλασιαστεί. Αυτό δεν είναι κακό από μόνο του.Αντίθετα έφερε νέους πληθυσμούς προσδίδοντας νέο δυναμισμό στην πόλη.  Αυτό όμως που προβληματίζει είναι ότι  εκπέμπει ένα ασθενές σήμα όσον αφορά την ταυτότητά της. Τι πόλη είναι και πού πηγαίνει; Συνεχίζει-και είναι η μόνη πόλη της Ηπείρου-να βρίσκεται έξω από οδικούς άξονες. Αυτό σε πρώτη ανάγνωση μοιάζει με μειονέκτημα. Μπορεί όμως  να μετατραπεί σε συγκριτικό πλεονέκτημα. Για να γίνει αυτό, ωστόσο, χρειάζεται να μπούνε επικεφαλής οι «δημογέροντες» της πόλης και η πνευματική της ηγεσία. Το 1912 ήταν ο Ρέντζος, ο Κοντός, ο Τσακαλώτος, ο Τόλιας, ο Γερογιάννης, ο Κοντογιάννης αυτοί που παρέστησαν στη συνάντηση τουρκικής διοίκησης και χριστιανών κατοίκων της πόλης με θέμα την παράδοση της πόλης. ΄Ηταν παραμονή της 21^ης , στο παλιό λιμεναρχείο, εκεί όπου έχει ανεγερθεί το Δημαρχείο της πόλης.

      Καθώς η πόλη ετοιμάζεται να εισέλθει στον δεύτερο αιώνα της ελεύθερης ζωής της  οι πάσης φύσης  ηγέτες της πόλης οφείλουν να κοιτάζουν πάντα στο παρελθόν αναζητώντας εικόνες και παραδείγματα που θα τους συνοδεύσουν στα καθήκοντά τους .Οι «δημογέροντες» του 21^ου αιώνα οφείλουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να επιδείξουν αυταπάρνηση. Βεβαίως, υπάρχει το εθνικό πλαίσιο, το περιφερειακό, το ευρωπαϊκό, το διεθνές. Οι ηγέτες της πόλης, με μπροστάρηδες τη δημοτική αρχή και όλους τους εκπροσώπους των παραγωγικών, επιστημονικών και επαγγελματικών φορέων, καλούνται  να οραματιστούν , να σχεδιάσουν και να αγωνιστούν για την Πρεέβεζας της δεύτερης εκατονταετηρίδας.. Έχουμε χρέος να παραδώσουμε στα παιδιά μας μια νέα πόλη που θα έχει συνείδηση του παρελθόντος αλλά και σχέδιο-στο μέτρο του δυνατού-για το μέλλον.

       Η περίοδος των Βαλκανικών πολέμων –αν μη τι άλλο-, έχει να μας διηγηθεί για την αξία της συλλογικότητας και της πίστης στο στόχο. Είναι αξίες που έχουν ξεθωριάσει στην εποχή μας. Καιρός να συνομιλήσουμε και πάλι μαζί τους. Ας αφήσουμε τα βαρίδια του παρελθόντος. Η πόλη χρειάζεται καθαρό αέρα. Έχει ανάγκη από ένα νέο όραμα που θα εμπνεύσει τους πολίτες της. Ο Τριγονίδης αλλά και ο τρόπος που φέρθηκαν οι Πρεβεζάνοι στους συντοπίτες τους μουσουλμάνους δείχνει πως η πόλη μας ήταν πάντα ένα νέο χωνευτήρι νέων πληθυσμών , που ανανέωνε συνεχώς την έννοια του Πρεβεζάνου. Αυτό είναι μια σημαντική κληρονομιά που μας αφήνουν οι παλιοί Πρεβεζάνοι. Ας το αξιοποιήσουμε

       Ανήμερα της απελευθέρωσης οι Πρεβεζάνοι του 1912 βγήκαν στους δρόμους της πόλης για να προϋπαντήσουν τον απελευθερωτή ελληνικό στρατό, τον άγγελο μιας νέας εποχής. Έναν αιώνα μετά η σκέψη μας είναι κοντά τους καταθέτοντας την ευγνωμοσύνη μας για όσα έκαναν αλλά και προσδοκώντας να μας μεταγγίσουν τη ζωτικότητά τους, την πίστη τους, τη δίψα για κάτι καινούργιο.

ΠΡΕΒΕΖΑ 1945-1990.ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ ΜΙΑΣ ΕΠΑΡΧΙΑΚΗΣ ΠΟΛΗΣ, ΔΗΜΟΣ ΠΡΕΒΕΖΑ, ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

                                                                                            http://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/1821

                                                                                            http://www.skroutz.gr/books