Π.Σ. Δέλτα, Παραμύθια και άλλα. Βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ

 

Ευάγγελος Αυδικος, Ο λαϊκός δημιουργός ουδέποτε ήταν ένας απλός μεταφορέας, Μαριάνθη Καπλάνογλου: «Παραμύθια και καθημερινή ζωή, Θεωρητικές και εμπειρικές παράμετροι μιας λαογραφικής έρευνας στη Ρόδο», Σελ. 648, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2022, ΕΦΣΥΝ, 23-24 ΙΟΥΛΊΟΥ 2022

Είναι γνωστό πως ο λαϊκός πολιτισμός για πολλές δεκαετίες βρισκόταν, απαξιωμένος και από τους ίδιους τους φορείς του, στα κράσπεδα του ενδιαφέροντος. Ταυτίστηκε με μια συντηρητική αντίληψη και αποτέλεσε αναπόσπαστο στοιχείο της έκφρασης μιας συμπαγούς συλλογικότητας, στην οποία το άτομο υποτασσόταν στις ανάγκες της κοινότητας.

Αυτές οι αντιλήψεις, μπορώ να ισχυριστώ, συνιστούν αντανάκλαση, πλέον, μιας απαρχαιωμένης αντίληψης για τις συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώνεται η λαϊκή δημιουργία. Με άλλα λόγια, υπονοείται αποκρυστάλλωσή της σε κάποιο χρονικό σημείο, το οποίο μπορεί να τοποθετείται, γενικότερα, στους αρχαίους χρόνους, το Βυζάντιο και τους πρώιμους νεότερους χρόνους. Η μορφή του είδους αλλά και η αφηγηματική οπτική, καθώς και η πολιτισμική στάση έναντι των ανιστορουμένων παραμένουν αμετάβλητα και ανεπηρέαστα στον χρόνο.

Το γεγονός οδήγησε σε στρέβλωση της αντίληψης για τη διαδικασία της πολιτισμικής δημιουργίας και τούτο οφειλόταν σε μια μακροσκοπική εξέταση των πολιτισμικών και κοινωνικών φαινομένων. Αυτά δημιουργήθηκαν άπαξ, σύμφωνα με την οπτική αυτή, και παρέμειναν αμετάβλητα στον χρόνο, χωρίς ο φορέας (τραγουδιστής, παραμυθάς κ.λπ.) να συνομιλεί με την εποχή, στη διάρκεια της δημιουργίας. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι αντιμετωπίζονταν οι τραγουδιστές, οι αφηγητές, οι ξυλογλύπτες κ.λπ. ως απλοί μεταφορείς μιας γνώσης, χωρίς οιαδήποτε παρέμβαση και ενεργό συμμετοχή στην ίδια τη δημιουργία.

Από τα τέλη του 20ού αιώνα η άποψη αυτή άρχισε να αμφισβητείται. Το οφείλουμε στους νέους επιστήμονες που επιδόθηκαν σε συστηματική συλλογή του υλικού, συνομιλώντας με φορείς του πολιτισμού και τον ρόλο τους σε συγκεκριμένες κοινότητες. Συνέβη με το δημοτικό τραγούδι, με αποτέλεσμα να τίθεται με επίταση το αίτημα για ανατοποθέτηση των συνθηκών της λαϊκής δημιουργίας. Ο λαϊκός δημιουργός ουδέποτε ήταν ένας απλός μεταφορέας.

Η ίδια διαδικασία επαναλαμβάνεται, στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια και με τις λαϊκές αφηγήσεις, ιδίως με το λαϊκό παραμύθι, το οποίο για πολλά χρόνια, στη μεταπολεμική περίοδο, αποτέλεσε προνομιακό χώρο για την παιδική ηλικία. Αυτή η κατάσταση επισημοποιήθηκε με τη σύσταση των πανεπιστημιακών παιδαγωγικών τμημάτων, από τα οποία κάποια προκήρυξαν θέσεις διδασκόντων/ουσών για το λαϊκό παραμύθι. Το γεγονός αυτό λειτούργησε ανασταλτικά στη μελέτη του παραμυθιού ως συστατικού αφηγηματικού στοιχείου και διαλογικότητας στο πλαίσιο των τοπικών κοινοτήτων.

Στον 21ο αιώνα οι νέοι ερευνητές/τριες γνώρισαν τα νέα ρεύματα σκέψης, που μετατόπισαν το επίκεντρο από τα κείμενα στην αφήγηση ως μια διαδικασία επικοινωνίας και διαχείρισης των ανθρωπίνων σχέσεων. Παράγωγο της νέας αυτής στάσης είναι το βιβλίο της Μαριάνθης Καπλάνογλου, καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, που ανήκει στη νεότερη γενιά των ερευνητών του λαϊκού παραμυθιού. Ουδέποτε εγκλώβισε την οπτική της στην παιδαγωγική εφαρμογή του παραμυθιού, ακόμη και όταν υπηρετούσε στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Το βιβλίο της συνιστά σημαντικό εκδοτικό γεγονός. Θα εξελιχθεί σε απαραίτητο εργαλείο τόσο για την κατανόηση του παραμυθιού ως αφηγηματικής και κοινωνικής διεργασίας όσο και για την ανατοποθέτηση ευρύτερα της έρευνας. Συνιστά τομή στη βιβλιογραφία, εισφέροντας νέες ιδέες και νέα θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία.

Η σπουδαιότητα του βιβλίου δεν απορρέει, πρωτίστως, από τη συνομιλία με μια ευρεία βιβλιογραφία που τη διευκολύνει να δαμάσει το υλικό της. Στην Εισαγωγή και το Πρώτο Μέρος θέτει επί τάπητος τα μεγάλα ζητήματα που αντιμετώπισε η επιστήμη της λαογραφίας και η παραμυθολογία, εγκλωβισμένη ούσα, για πολλά χρόνια, σε μια κειμενική προσέγγιση των παραμυθιών. Η Καπλάνογλου, διδάσκοντας αλλά και ερευνώντας το παραμύθι –και για τις διδακτικές ανάγκες της στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών– ανοίγεται στα θεωρητικά διεθνή παραμυθολογικά ρεύματα, στα οποία έχει η ίδια παρεμβατικό ρόλο, ωριμάζει και διαμορφώνει το δικό της θεωρητικό και μεθοδολογικό σύμπαν.

Ακόμη, το ειδικό βάρος του βιβλίου δεν προέρχεται από την ιστοριογραφική αναφορά στις πρώτες καταγραφές παραμυθιών, που οφείλονται σε ταξιδευτές και φιλέλληνες της κεντρικής Ευρώπης, στο πλαίσιο της στροφής, ήδη από την περίοδο του Διαφωτισμού (18ος αι.), στον λαϊκό πολιτισμό (Hahn, Pio, Dawkins κ.λπ.).

Η μελέτη της Καπλάνογλου αποκτά δυναμική από τη συστηματοποίηση παλαιότερων σπερματικών απόψεών της που ανατοποθετούν την έννοια της δημιουργίας, καθώς και τη σχέση του αφηγητή με το αφηγηματικό του ρεπερτόριο. Τέτοιο πρώιμο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Σεβαστή Σούτσου, κόρη επιφανούς οικογένειας στην Κωνσταντινούπολη, η οποία άκουσε τα παραμύθια από τη Χιώτισσα υπηρέτρια, στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Ωστόσο, ο ρόλος της Σούτσου δεν ήταν του απλού μεταφορέα των τριών παραμυθιών που κατέγραψε. Εχει ενεργό ρόλο στην επεξεργασία τους και στην αποτύπωση της δικής της οπτικής.

Η Καπλάνογλου χρησιμοποιεί ως αφετηρία τις παρατηρήσεις της, για να αναδείξει τον ουσιαστικό ρόλο των αφηγητών στη διαμόρφωση και εξέλιξη της αφήγησης. Για τον σκοπό αυτό αξιοποιεί ένα πλουσιότατο σώμα παραμυθιών, που καταγράφηκαν στα Δωδεκάνησα, σε μια περίοδο είκοσι ετών. Και δεν περιορίζεται εκεί. Με αφετηρία τα Δωδεκάνησα, συνομιλεί με παραδείγματα από πολλές περιοχές.

Μαριάνθη Καπλάνογλου: «Παραμύθια και καθημερινή ζωή, Θεωρητικές και εμπειρικές παράμετροι μιας λαογραφικής έρευνας στη Ρόδο», Σελ. 648, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2022

Πρώτα απ’ όλα, η συγγραφέας επαναφέρει το ζήτημα των πολιτισμικών ωσμώσεων με αφορμή τις εποχικές μετακινήσεις και μεταναστεύσεις των νησιωτών του κεντρικού και νοτίου Αιγαίου στις μικρασιατικές ακτές αλλά και στην Πόλη και την Προποντίδα. Είναι προσφυής η εμμονή της στις ιστορίες ζωής των αφηγητών της αλλά και των προγόνων τους, από τους οποίους μυήθηκαν στον χώρο αυτό.

Οι αφηγήσεις για τη μετανάστευση στις απέναντι ακτές, για αγροτικές εργασίες ή για την απασχόληση ως τεχνίτες ή υπηρέτριες συμβάλλουν καθοριστικά στην κατανόηση του γεγονότος ότι η αναζήτηση της αυθεντικότητας και των ορίων στη μετανάστευση πολιτισμικών μοτίβων αποτελεί ματαιοπονία.

Θα μπορούσαν να προστεθούν και πολλές άλλες διαστάσεις, όπως, για παράδειγμα, ότι το παραμύθι δεν είναι δραστηριότητα του ελεύθερου χρόνου. Αντίθετα –και πέρα απ’ αυτό– το παραμύθι, ο έντεχνος λαϊκός λόγος γενικότερα, συνιστά δράση για την οργάνωση των καθημερινών εργασιακών και οικογενειακών υποχρεώσεων. Επιπλέον, είναι στρατηγικές για την ανανέωση της κοινοτικής και οικογενειακής μνήμης, αλλά και για τη διαχείριση του πολιτισμικού περιβάλλοντος, καθώς και της έκφρασης των συναισθημάτων.

Η συγγραφέας επαναφέρει στη συζήτηση την πολυπλοκότητα στη σύνθεση ενός παραμυθιού, αναδεικνύοντας όσα στερεότυπα επικράτησαν, ότι τάχα ένα παραμύθι συγκροτούνταν από μια απλή παράθεση μοτίβων. Πιο συγκεκριμένα, υποστηρίζει ότι «το λαϊκό παραμύθι δεν είναι μόνο ένα άθροισμα μοτίβων ριζωμένων στην τοπική κουλτούρα αλλά και ένας αυτόνομος τρόπος λογοτεχνικής οργάνωσής τους σε ένα συνεκτικό σύνολο».

Η Καπλάνογλου αφιερώνει σ’ αυτό ένα μεγάλο μέρος της μελέτης, εστιάζοντας στα παραδείγματα αφηγητών και αφηγητριών από το νότιο Αιγαίο. Ειδικότερα, το παράδειγμα των δύο αδελφών (Σταματίας και Μαρκέλλας) της επιτρέπει να τεκμηριώσει τον κρίσιμο ρόλο του αφηγητή/τριας στη διαχείριση του υλικού. Οι δύο αδελφές γίνονται δημιουργοί. Η διαδικασία αυτή υπενθυμίζει όσα είπε ο Νικόλαος Πολίτης, πριν από έναν αιώνα και πλέον, για τον ρόλο του ατόμου στη λαϊκή δημιουργία. «Ο είς των πολλών, ο έχων το χάρισμα» είναι η αφετηρία. Η καίρια επισήμανση του Πολίτη επικαλύφθηκε από απλοϊκές –και λαογραφικές– προσεγγίσεις.

Η συγγραφέας επιστρέφει συνεισφέροντας τη συστηματική μελέτη του ρεπερτορίου των αφηγητριών της. Οι δύο αδελφές, για παράδειγμα, έχουν το ίδιο σημείο εκκίνησης. Εμαθαν τα παραμύθια από την ίδια πηγή, τον πατέρα τους. Ομως, η κάθε μία διαχειρίζεται το υλικό με τον δικό της τρόπο, αποτυπώνοντας τη δική της αντίληψη για τη λογοτεχνική δημιουργία. Γιατί αυτό κάνει ένας χαρισματικός/ή αφηγητής/τρια.

Η μελέτη της Καπλάνογλου είναι σημαντική για την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας, η οποία δεν είναι προϊόν ευκολίας και απλοϊκής προσέγγισης της αφηγηματικής σύνθεσης. Αντίθετα, προϋποθέτει γνώση πολλών ιστοριών, συγκρότηση ρεπερτορίου και γρήγορα αντανακλαστικά στη διάδρασή του με το ακροατήριο. Ο προφορικός δημιουργός δεν έχει την πολυτέλεια του εργαστηριακού χρόνου στη συγγραφή. Τη σπουδαιότητα δε αυτών των αφηγήσεων έχουν εκτιμήσει πολύ οι σχολές δημιουργικής γραφής, τις οποίες εντάσσουν στα μαθήματά τους ως πηγή για δημιουργία κειμένων, ιδίως, της μικρής φόρμας.

Το ίδιο αντιλαμβάνονται και οι μυθιστοριογράφοι που δεν έχουν εμμονές. Οι ποιητές (Σεφέρες) κατανόησαν πολύ νωρίς τη δύναμη –που συχνά φτάνει στα όρια του σουρεαλισμού– των εικόνων του δημοτικού τραγουδιού. Το ίδιο συμβαίνει και με το παραμύθι, όπου η μεταφορά και η εικονοποιία του χρησιμοποιούνται για μια πρόδρομη εμφάνιση του μαγικού ρεαλισμού. Ο δε εγκιβωτισμός μιας ιστορίας σε μια άλλη είναι αφηγηματική ιδιοπροσωπία του παραμυθιού. Δημιουργούνται πανδοχεία παραμυθιών για τον εντοπισμό της μαγικής συζύγου

Η Καπλάνογλου, συνεπώς, καταθέτει ένα βιβλίο πολυδιάστατο. Μια μελέτη για το παραμύθι, που προσφέρεται για όλους/ες. Γιατί «το λαϊκό παραμύθι είναι σαν ένα πηγάδι που δεν ξέρουμε το βάθος του, αλλά απ’ όπου ο καθένας αντλεί σύμφωνα με τις ανάγκες του» (Röhrich).

 

Μαριάνθη Καπλάνογλου, Παραμύθια και καθημερινή ζωή.Θεωρητικές και εμπειρικές παράμετροι μιας λαογραφικής έρευνας στη Ρόδο, Πατάκης

 

Άννα Αγγελοπούλου, 3ο χρόνια παραμυθοκόρες, ΕΣΤΙΑ

 

ΚΕΝΤΡΟ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Με τη συνδρομή του Πολιτιστικού Συλλόγου Παρτίρων και την αρωγή του Δήμου Μινώα(ς)-Πεδιάδας Εσπερίδα με θέμα «Το παραμύθι άλλοτε και σήμερα» Μνήμη Αριστοφάνη Χουρδάκη

 

 

  Πάρτιρα Ηρακλείου

 

                                                Σάββατο 25 Σεπτεμβρίου 2021, 17.20

 

 

Το Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας, τιμώντας τη μνήμη του Αριστοφάνη Χουρδάκη, του μεγάλου ‘παραμυθά’ της Κρήτης, οργανώνει, με τη συνδρομή του Πολιτιστικού Συλλόγου Παρτίρων και την αρωγή του Δήμου Μινώα(ς)-Πεδιάδας,  στα Πάρτιρα Ηρακλείου, στον χώρο του Δημοτικού Σχολείου,  εσπερίδα για το παραμύθι άλλοτε και σήμερα και σας προσκαλεί να την παρακολουθήσετε.

 

 

                                             Πρόγραμμα

 

 

17.20 Αγγελική Καραγιάννη, αρχαιολόγος, «Η Ιστορία του τόπου σαν παραμύθι»

 

17.40  Καλωσόρισμα - χαιρετισμός από τον πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητας

 

Καλωσόρισμα – χαιρετισμός από τον πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου Παρτίρων

 

Χαιρετισμοί Αρχών και Φορέων       

 

           Καλωσόρισμα από το Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας. Γιατί αυτή η εκδήλωση

 

Α΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

 

Προεδρείο: Βούλα Επιτροπάκη και Ελένη Βεριγάκη

 

18.00  Μαρία Φραγκιαδάκη, φιλόλογος, πρώην λυκειάρχης, «Το παραμύθι άλλοτε

            και σήμερα»        

 

18.15    Πόπη Κωτσάκη, DEA ΝΕ Φιλολογίας, «‘7 κρητικά παραμύθια, 30 χρόνια μετά…’, του Γεωργίου Καλλέργη, του μαντολινά και παραμυθά της Λούτρας.’

           Η παραμυθία της λαϊκής αφήγησης»

 

18.30  Γιάννης Βάρδας-Λυρογιάννης, «Μια μικρή αφήγηση»

 

18.35  Καλλιόπη Αντωνιδάκη, φιλόλογος, «Η σημασία των εκφράσεων του

           προσώπου, της χροιάς της φωνής, της κίνησης των χεριών στη ζωντάνια των

           κρητικών παραμυθιών. Εφαρμογή τους σε σύντομο κρητικό παραμύθι»

 

18.50    Γιάννης Βάρδας-Λυρογιάννης, «Τα λόγια μου θέλουν να συνοδεύουν τη λύρα μου»

 

18.55  Έφη Μπουκουβάλα, φιλόλογος, ψυχολόγος, υποψήφια διδάκτωρ του

            Πανεπιστημίου Κρήτης, «Παραμύθι και σύγχρονη παιδαγωγική. Ένα

            παράδειγμα δημιουργικής γραφής»

 

19.10 Γιάννης Βάρδας-Λυρογιάννης, «Η λύρα μου με … τσιτώνει να αρχίσω να

           αφηγούμαι»

 

19.15  Μαρία-Στέλλα Ζεάκη, σύμβουλος επικοινωνίας και social media, υποψήφια

           διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης, «Λαϊκά παραμύθια και ψηφιακό

           περιβάλλον: όταν το storytelling συναντά τη δημιουργική επικοινωνία»

 

19.30  Γιάννης Βάρδας-Λυρογιάννης, «… Και μια άλλη ιστορία»

 

19.35  Μαρία Καριωτάκη, δασκάλα MSc, «Το παραμύθι ως μέσο επικοινωνίας με

           τα παιδιά»

 

19.50 Συζήτηση – παρεμβάσεις

 

20.10  Διάλειμμα

 

 

Β΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

 

Προεδρείο: Σπύρος Κατσαραπίδης και Μαρία Δαμιανάκη

 

20.40 Γιάννης Βάρδας-Λυρογιάννης, αφήγηση λασιθιώτικων παραμυθιών

 

20.55  Γεώργιος Σταματάκης, αφήγηση παραμυθιών από τα Καπετανιανά

 

21.15  Ευδοξία Επιτροπάκη, αφήγηση αστερουσιανών παραμυθιών

 

21.30  Παντελής Αναθρεφτάκης και Ειρήνη Ζαχ. Παπαδάκη,  αφήγηση

          παραμυθιών από τα Πάρτιρα

 

21.45  Διάλειμμα

 

Γ΄ ΣΥΝΕΔΡΙΑ

 

Προεδρείο: Αταλάντη Μιχελογιαννάκη και Μαρία Χαραλαμπάκη

 

22.05  Αφηγήσεις παραμυθιών από κατοίκους της περιοχής

 

23.15  Παραδοσιακό κέρασμα

 

24.00  Αποχαιρετισμοί

 

 

 

 

 

Βράβευση των διακριθέντων στην καταγραφή κρητικών παραμυθιών και στη δημιουργία – σύνθεση– συγγραφή νέων παραμυθιών , Σάββατο, 3 Ιουλίου 2921, ώρα 17μμ

 

ΚΕΝΤΡΟ  ΚΡΗΤΙΚΗΣ  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

 

 

 

                                     ΜΝΗΜΗ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΧΟΥΡΔΑΚΗ

 

 

Βράβευση των  διακριθέντων στην καταγραφή κρητικών παραμυθιών και στη  δημιουργία – σύνθεση– συγγραφή νέων παραμυθιών

 

Αφηγήσεις παραμυθιών

 

 

Το Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας τιμά κάθε Σεπτέμβριο τη Μνήμη του Αριστοφάνη Χουρδάκη, του μεγάλου ‘παραμυθά’ της Κρήτης.

 

Φέτος, με την υποστήριξη της Τοπικής Κοινότητας και του Πολιτιστικού Συλλόγου Αποστόλων Πεδιάδας, με την αρωγή της Περιφερειακής Ενότητας Ηρακλείου και τη συνδρομή του Δήμου Μινώας-Πεδιάδας, το Κέντρο θα βραβεύσει όσους διακρίθηκαν στους δύο διαγωνισμούς που είχε προκηρύξει : στην καταγραφή μη καταγεγραμμένων μέχρι τώρα κρητικών παραμυθιών και στη δημιουργία – σύνθεση – συγγραφή νέων παραμυθιών.

 

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 3 Ιουλίου 2021, στις 5.00 το απόγευμα, στην αυλή του Πολιτιστικού Συλλόγου, πρώην Δημοτικό Σχολείο,  στους Αποστόλους Πεδιάδας.

[ Υπενθυμίζεται ότι η εκδήλωση είχε προγραμματισθεί για το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2020, αλλά δεν έγινε τότε λογω κορωνοϊού. ]

 

 

                                   Πρόγραμμα εκδήλωσης

 

 

17.00  Καλωσόρισμα από τον πρόεδρο της Τοπικής Κοινότητας Αποστόλων κ.

           Γεώργιο Κουμπενάκη

    

           Καλωσόρισμα από την πρόεδρο του Πολιτιστικού Συλλόγου Αποστόλων κ.

           Μαρία Δαμιανάκη

 

           Χαιρετισμοί εκπροσώπων Αρχών και Φορέων

 

           Κώστας Μουτζούρης, πρόεδρος του Κέντρου Κρητικής Λογοτεχνίας, « Γιατί

           αυτή η εκδήλωση»

 

           Ελπινίκη Νικολουδάκη-Σουρή, «Το παραμύθι στη ζωή μας»

 

18.00  Βράβευση των διακριθέντων στην καταγραφή μη καταγεγραμμένων μέχρι

           τώρα κρητικών παραμυθιών

 

           Ανάγνωση – αφήγηση παραμυθιών

 

18.40 Βράβευση των διακριθέντων στη δημιουργία – σύνθεση -- συγγραφή  νέων

Παραμυθιών

 

           Ανάγνωση - αφήγηση παραμυθιών

 

20.00  Αφήγηση παραμυθιών από κατοίκους της περιοχής

 

21.00  Παρεμβάσεις – Καταθέσεις μαρτυριών για τον Αριστοφάνη Χουρδάκη και

           τη συγκέντρωση και καταγραφή των παραμυθιών της Κρήτης

 

22.000 Τέλος της εκδήλωσης

 

Τη μουσική επένδυση της εκδήλωσης θα κάνει ο Βασίλης Δαμιανάκης

 

 

 

Την εκδήλωση θα συντονίζει ο Σπύρος Κατσαραπίδης, φιλόλογος, ταμίας του

Κέντρου Κρητικής Λογοτεχνίας.

 

 

 

Ο παραμυθοπλάστης της Παναγιώτας Κολοκυθά στο Περιστέρι

 

Η μάνα στο παραμύθι, Κυριακή, 9 Μαϊου 2021, ώρα 11 το πρωί

 

1ο Φεστιβάλ Λόγου και Καλλιτεχνικής Έκφρασης Διοργάνωση: Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρεία ΚΑΧΤΑ υπό την αιγίδα του Εργαστηρίου Οπτικοακουστικών Μέσων του Τμήματος Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε. του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αναλυτικό πρόγραμμα: Σάββατο 8 Μαΐου

1ο Φεστιβάλ Λόγου και Καλλιτεχνικής Έκφρασης

Διοργάνωση: Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρεία ΚΑΧΤΑ

υπό την αιγίδα του Εργαστηρίου Οπτικοακουστικών Μέσων του Τμήματος

Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε. του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου

Αναλυτικό πρόγραμμα:

Σάββατο 8 Μαΐου

11: 30-13:00 «Ταξιδεύοντας με τη Μαρούλα»: διαδραστική παράσταση

αφήγησης και εργαστήριο για παιδιά 6-9 ετών.

Ετοιμάστε τις αποσκευές σας (δηλαδή μολύβια, μπογιές, μαρκαδόρους, μπλοκ

ζωγραφικής, καπέλα, φουλάρια και ό,τι άλλο βάζει ο νους σας!) και ελάτε να

ταξιδέψουμε με οδηγό τη Μαρούλα στον κόσμο του παραμυθιού, της φαντασίας και

του παιχνιδιού.

Σύλληψη-σχεδιασμός: Στέλλα Τσίγγου

Αφήγηση και εμψύχωση εργαστηρίου: Στέλλα Τσίγγου, Αντωνία Μπατσαλή, Ελίζα

Ξενάκη

Τεχνική υποστήριξη: Δέσποινα Χαραυγή

Οδηγίες συμμετοχής:

Δηλώστε συμμετοχή στο kahta.amke@gmail.com βάζοντας τίτλο «Εργαστήριο για

παιδιά». Θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας.

Δηλώνοντας συμμετοχή αυτόματα αποδέχεστε ότι θα έχουμε το email επικοινωνίας

ώστε να σας στείλουμε τον σύνδεσμο zoom και δίνετε τη συγκατάθεσή σας ως

γονέας/κηδεμόνας για τη συμμετοχή του παιδιού στο εργαστήριο. Για την ασφάλεια

όλων και πρωτίστως των παιδιών είναι υποχρεωτικό να μας δηλώσετε το όνομα με το

οποίο θα συνδεθείτε στο zoom, καθώς θα υπάρχει η λίστα συμμετεχόντων και θα

διασταυρώνονται τα ονόματα. Κανένα διαφορετικό όνομα δεν θα γίνει δεκτό. Για την

παρακολούθηση απαιτείται κάμερα και μικρόφωνο.

16:00 Πρεμιέρα βιντεοσκοπημένων αφηγήσεων παραμυθιών για παιδιά στο

κανάλι της ΚΑΧΤΑ στο youtube.

Συμμετέχουν (με αλφαβητική σειρά): Γκουσδουβά Μαριάννα, Ίντας Θοδωρής,

Κοκκίνου Βιργινία, Μπατσαλή Αντωνία, Πάτρα Ευφροσύνη, Χαραυγή Δέσποινα,

Χαρούλης Δημοσθένης, Χατζάκη Ελεάνα.

 

Παραμύθια από την Έδεσσα και την περιοχή της, καταγραφή-επιλογή Καίτη Τζώγα- Βέττα, εικονογράφηση Ιωάννης Πρώιος, Έκδοση Φιλοπρόοδος Σύλλογος Έδεσσας" Μέγας Αλέξανδρος" και Δημοτική Κοινωφελής Επιχείρηση Δήμου Έδεσσας "Μέγας Αλέξανδρος"

 

Το παραμύθι στην Εκπαίδευση, Πέμπτη, 18 Μαρτίου 2021, ώρα 12 το μεσημέρι, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης/Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας

 

Πανελλήνιος Διαγωνισμός Παραμυθιού για Δημοτικά Σχολεία Θέμα: «Ένα Ευζωνάκι ταξιδεύει στο χρόνο», Διάρκεια διαγωνισμού: Φεβρουάριος 2021 έως Ιούνιος 2021

 

 

 

 

 

 

    

 

 

 

 

Ο Πανελλήνιος διαγωνισμός παραμυθιού με τίτλο: «Ένα Ευζωνάκι ταξιδεύει στο χρόνο», συνδιοργανώνεται από το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών-Ίδρυμα Βούρου-Ευταξία και τον Όμιλο Ανάδειξης και Διάδοσης της Πολιτιστικής-Καλλιτεχνικής Εθνικής Κληρονομιάς «Φέρμελη Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία».

Καλούμε από κοινού, τους μαθητές όλων των Δημοτικών Σχολείων της Ελλάδας να αποτυπώσουν μέσα από τη δημιουργία κειμένων, τις διαχρονικές αξίες του ελληνισμού που συμβολίζουν οι Εύζωνες. Ο ηρωισμός, η γενναιότητα, η μαχητικότητα, ο αγώνας του δικαίου και της ελευθερίας,  το φιλότιμο και η λεβεντιά είναι συνυφασμένα με την ιστορία της πατρίδας μας και θα πρέπει να χαρακτηρίζουν την  Ελλάδα, δίνοντας παράλληλα έμπνευση για την Ελλάδα του αύριο. 

Εν όψει του εορτασμού για την συμπλήρωση των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση,  καλούμε τους μαθητές  να αφήσουν την φαντασία τους ελεύθερη  να γράψουν ένα κείμενο για τους Εύζωνες.

Λίγα λόγια για τη ιστορία τους: Οι εύζωνες πήραν το όνομά τους από το αρχαιοελληνικό επίθετο “εύζωνος” που σημαίνει αυτός που είναι  ζωσμένος καλά. Η ένδοξη δράση των ευζωνικών ταγμάτων κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά και τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους υπήρξε καταλυτική για να περάσουν στη συνείδηση του ελληνικού λαού ως ήρωες.  Σήμερα, αποτελούν τους στρατιώτες της Προεδρικής Φρουράς και η ύπαρξή τους έχει συμβολικό χαρακτήρα. 

Καλούμε λοιπόν από κοινού, τους μαθητές όλων των ελληνικών Δημοτικών Σχολείων της Ελλάδας να γράψουν ένα παραμύθι με κεντρικό  ήρωα, ένα Ευζωνάκι, το οποίο ταξιδεύει στο χρόνο. Για παράδειγμα,  μπορεί να μεταφέρεται σε έναν φανταστικό κόσμο ή σε μια εποχή από το παρελθόν και να κάνει μια ηρωική πράξη. Μια άλλη εκδοχή είναι, η περιγραφή μιας φανταστικής ιστορίας κατά τη σημερινή εποχή, όπου ένα Ευζωνάκι πραγματοποιεί μια γενναία δράση. Αναφορές σε στοιχεία της στολής των ευζώνων είναι ευπρόσδεκτες. 

(τα προαναφερθέντα είναι απλά παραδείγματα με σκοπό να δώσουν το έναυσμα για το ξεκίνημα της ιστορίας).

Αφήστε τη φαντασία σας ελεύθερη και ταξιδέψτε μαζί με ένα Ευζωνάκι μέσα στον χρόνο. Μαζί θα... γράψετε ιστορία!

 

 

ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ

1. Ο Διαγωνισμός απευθύνεται στους μαθητές των 4 τάξεων του Δημοτικού ( 3^η-4^η-5^η-6^η δημοτικού ). Απευθύνεται στα παιδιά των δημοτικών σχολείων όλης της Ελλάδας (Δημόσιων και Ιδιωτικών Σχολείων). Δεκτές και μεμονωμένες συμμετοχές.

2. Γίνεται δεκτή και ομαδική εργασία έως 2 παιδιά.

3. Κάθε φορέας μπορεί να στείλει μέχρι 20 έργα.

4. Κάθε παιδί μπορεί να συμμετέχει με ένα μόνο έργο.

5. Το όριο των λέξεων είναι 300-400-500-600 λέξεις αντίστοιχα για κάθε τάξη.

6. Πίσω από κάθε κείμενο  συμπληρώστε το:

    Όνομα, Επίθετο και Ηλικία παιδιού.

    Όνομα, Διεύθυνση, Τ.Κ., Τηλέφωνο και Σφραγίδα του φορέα

    Όνομα και Υπογραφή υπεύθυνου εκπαιδευτικού

7. Τα έργα θα αποσταλούν με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο στις κάτωθι διευθύνσεις:
info@athenscitymuseum.gr και evzones@phermeli.gr

8.   Η λήξη υποβολής των κειμένων είναι έως τέλος Μαΐου 2021

 

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ

Τα έργα θα αξιολογηθούν και θα επιλεγούν από 3μελή Κριτική Επιτροπή :

1. Λίζα Πενθερουδάκη, εικαστικός

2.  Σάσα Βούλγαρη, επαγγελματίας αφηγήτρια, Ψυχοπαιδαγωγός

3.  Ελπίδα Μηναδάκη, κειμενογράφος, συγγραφέας παιδικών βιβλίων

 

Τα αποτελέσματα του διαγωνισμού,  θα σας ανακοινωθούν με επιστολή προς κάθε φορέα τον Ιούνιο του 2021.

 

 (ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ) ΤΩΝ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ

Τα τρία κείμενα που θα επιλεγούν από την Επιτροπή θα εκδοθούν σε παιδικό βιβλίο από εκδοτικό οίκο.

 

 

 

Αθήνα , Φεβρουάριος 2021

 

 

Καλή Επιτυχία !

Ντίνος Χριστιανόπουλος, Τέσσερα παραμύθια. Σπουδές λαϊκού λόγου. Εκδόσεις Μπιλιέτο 1995

 

Εμμανουέλα Κατρινάκη, Το στοίχημα της Σταχτοπούτας, Εύμαρος 2019

Εμμανουέλα Κατρινάκη: “Πριν καταδικάσουμε τα λαϊκά παραμύθια, ας τα ακούσουμε κι ας τα αφήσουμε να μιλήσουν μέσα μας”

Συνέντευξη στην Αργυρώ Μουντάκη //

Πόσοι άραγε γνωρίζουν την Ελληνική κανιβαλιστική Σταχτοπούτα; Είναι τόσο άγριο παραμύθι όσο φαίνεται; Η Εμμανουέλα Κατρινάκη είναι μία από τις σημαντικότερες επιστήμονες στο χώρο της έρευνας του λαϊκού παραμυθιού, του παραμυθιού που επέζησε από γενιά σε γενιά και που τώρα κρατιέται ζωντανό μόνο από τους ερευνητές και τους αφηγητές. Η κα Κατρινάκη αφιέρωσε την διδακτορική της έρευνα στην κανιβαλιστική Σταχτοπούτα και είναι η πλέον κατάλληλη για να μας την ερμηνεύσει. Η Εμμανουέλα Κατρινάκη είναι όμως και η εμπνεύστρια του Εργαστηρίου Μελέτης της Παιδικής Ηλικίας (ΕΜΕΠΗ). Είχαμε τη χαρά να έχουμε μια διαφορετικά «παραμυθένια» συζήτηση μαζί της.

Κυρία Κατρινάκη θα ήθελα αρχικά να μας μιλήσετε για το πολύ ενδιαφέρον κομμάτι των σπουδών σας και των ερευνητικών σας ενδιαφερόντων.

Σπούδασα αρχικά κλασική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όμως πάντοτε αγαπούσα πολύ τα λαϊκά παραμύθια, και προσπαθούσα να βρω έναν τρόπο να ασχοληθώ με αυτά επιστημονικά. Ήμουν τυχερή, επειδή τη χρονιά που σκεφτόμουν να φύγω για μεταπτυχιακά και έψαχνα – χωρίς Ίντερνετ, πράγμα που δυσκόλευε πολύ την αναζήτηση- κυκλοφόρησαν οι «Παραμυθοκόρες» της Άννας Αγγελοπούλου, βιβλίο ιδιαίτερα σημαντικό για τα ελληνικά λαϊκά παραμύθια. Εκεί λοιπόν, στον πρόλογο, η Άννα Αγγελοπούλου ανέφερε το όνομα της Nicole Belmont, Γαλλίδας ανθρωπολόγου, η οποία μελετά τα παραμύθια από μια πολύ ενδιαφέρουσα και γόνιμη οπτική. Της έστειλα ένα γράμμα, και με δέχτηκε για να κάνω μεταπτυχιακά και αργότερα διδακτορικό.

H Nicole Belmont είναι τόσο διάσημη διεθνώς στο χώρο αυτό. Πείτε μας για τη συνεργασία σας αυτή.

Η Nicol Belmont προσεγγίζει τα παραμύθια της προφορικής παράδοσης από μια οπτική διεπιστημονική, που συνδυάζει την ανθρωπολογική και λαογραφική γνώση με την φροϋδική ψυχαναλυτική θεωρία. Δίνει πολύ μεγάλη σημασία στη μελέτη όλων των παραλλαγών ενός παραμυθιού, καθώς πιστεύει ότι το κάθε παραμύθι είναι το σύνολο των παραλλαγών του. Η παρακολούθηση των σεμιναρίων της στην EHESS ήταν μια αποκάλυψη για μένα, ο τρόπος που μελετά τα παραμύθια αναδεικνύει τον απίστευτο πλούτο ενός υλικού που, μέχρι τον 19ο αιώνα, περνούσε εντελώς απαρατήρητο παρόλο που η ιστορία του είναι πανάρχαια. Σε κάνει να αγαπάς τα παραμύθια ακόμα περισσότερο, και να καταλαβαίνεις γιατί συγκινούσαν και συγκινούν τους ανθρώπους σε ολόκληρο τον κόσμο.

Εσείς μελετήσατε την ελληνική Σταχτοπούτα με αυτόν τον τρόπο στην Διδακτορική διατριβή σας;

Ναι, κι εγώ έτσι μελέτησα τη Σταχτοπούτα κι όλα τα άλλα παραμύθια στο διδακτορικό. Προσπαθώντας να βγάλω νόημα στα «παράλογα» εκ πρώτης όψεως, στοιχεία τους.

Ποια η διαφορά της ελληνικής Σταχτοπούτας από εκείνη των αδερφών Γκριμμ ή τoυ Περό;

Να σας πω πρώτα ότι η Σταχτοπούτα ήταν από τα πιο διαδεδομένα παραμύθια στην ελληνική παράδοση, από το 1864 ως το 1970 καταγράφηκαν πάνω από 250 παραλλαγές της, σύμφωνα με τον κατάλογο του Γ. Μέγα.

Η πιο σημαντική διαφορά της ελληνικής – και γενικότερα της βαλκανικής- εκδοχής από αυτή των Γκριμ και του Περό είναι πως στην Ελλάδα μαθαίνουμε την ιστορία της Σταχτοπούτας πριν να μείνει ορφανή. Μαθαίνουμε πώς και γιατί πέθανε η μητέρα της. Κι αυτό που μαθαίνουμε είναι σοκαριστικό και αινιγματικό ταυτόχρονα: η ηρωίδα με τις δυο αδερφές της γνέθουν και βάζουν ένα στοίχημα: όποιας της κοπεί η κλωστή να τη σκοτώσουν και να τη φάνε. Η κλωστή, που κόβεται, τρεις φορές, είναι της μάνας, κι οι δυο μεγαλύτερες αδερφές την μαγειρεύουν και την τρώνε, ενώ η Σταχτοπούτα χώνεται μέσα στις στάχτες και πενθεί.
Η συνέχεια της ιστορίας είναι λίγο πολύ όπως και στους Γκριμ, με παραλλαγές στα μοτίβα.

Έχει λοιπόν κανείς την αίσθηση ότι στην Ελλάδα μαθαίνουμε κάτι που στην υπόλοιπη Ευρώπη φαίνεται να έχει ξεχαστεί, ακούμε την ιστορία από την αρχή, διαισθανόμαστε ότι το παραμύθι έχει να πει κάτι πολύ βαθύ και σημαντικό. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι είναι από τα παλαιότερα καταγεγραμμένα παραμύθια, ότι του έχουν αφιερωθεί χιλιάδες σελίδες στη βιβλιογραφία, ακόμα κι ένα ολόκληρο διεθνές συνέδριο, πριν από 3 χρόνια, στη Ρώμη!

Υπάρχει λοιπόν μια κανιβαλιστική διάσταση στην ελληνική – απ’ ότι ξέρω και στην κυπριακή Σταχτοπούτα. Η έρευνά σας πώς αποκρυπτογράφησε αυτόν τον συμβολισμό;

Και στη βουλγαρική και πιστεύω και σε άλλες βαλκανικές χώρες, αν και δεν υπάρχουν κατάλογοι παραμυθιών για τις περισσότερες από αυτές.
Το κανιβαλιστικό στοιχείο είναι αυτό που διαφοροποιεί την ηρωίδα από τις αδερφές της και κατ’ επέκταση διαφοροποιεί και τη μοίρα της από τη δική τους, σε μια ιστορία που αφορά ολοφάνερα (στις ελληνικές παραλλαγές είναι ολοφάνερο, στην Ευρώπη είναι σαν να έχει ξεχαστεί, ή αποσιωπηθεί το θέμα) τη σχέση κόρης –μητέρας. Οι όροι της σχέσης αυτής διατυπώνονται συμβολικά σε κάποιες κρητικές παραλλαγές, όπου οι δυο μεγαλύτερες αδερφές λένε στη μάνα τους, όταν της κόβεται η κλωστή: «Μάνα θα στη χαρίσουμε αυτή τη φορά γιατί μας γέννησες», έπειτα «γιατί μας βύζαξες» και τέλος «γιατί μας μεγάλωσες. Όμως όταν ξανακόβεται η κλωστή, η μητέρα πρέπει να πεθάνει. Σαν να είναι αυτή η μοίρα της. Να θυμίσω πως στην αρχή της ιστορίας μάνα και κόρες γνέθουν -η εικόνα είναι τόσο εύγλωττη που όταν ο γιος μου, 6 χρονών τότε είδε τη φωτογραφία με τα κοριτσάκια που γνέθουν στον εξώφυλλο του Καταλόγου ελλην. Παραμυθιών ρώτησε αυθόρμητα: «οι Μοίρες είναι αυτές;»
Αν όμως η μοίρα της μάνας είναι ο θάνατος -ο συμβολικός θάνατος-, είναι άραγε κι ο κανιβαλισμός; Κι εδώ το παραμύθι μας λέει όχι. Λέει, δηλαδή, πως η κόρη που θα πάρει τη θέση της μητέρας στη διαδοχή των γενεών, που θα γίνει γυναίκα με τη σειρά της, ώριμη για να συναντήσει το άλλο φύλο, δεν είναι αυτή που θα την φάει, που θα την ενσωματώσει ώστε να μη μπορεί να διαχωριστεί από αυτήν, αλλά εκείνη που θα την πενθήσει.
Και έτσι θα αυτονομηθεί.
Αυτά σε πολύ γενικές γραμμές – υπάρχουν και άλλες εικόνες και μοτίβα στο παραμύθι που στηρίζουν μια τέτοια ερμηνεία.

Κάποτε σε ένα συνέδριο στην Κρήτη είχα υποστηρίξει στην ανακοίνωση μου την άποψη ότι η μάνα “θέλει”, επιδιώκει να είναι εκείνη που θα πεθάνει, πρώτον για να έχουν την ευκαιρία οι κόρες να ζήσουν (απύθμενη μητρική αγάπη) αλλά και δεύτερον επειδή έτσι βάζει συνειδητά τις κόρες της σε μία δοκιμασία -εφόσον δεν την φάνε-, αυτήν του απογαλακτισμού, που θέλει θάρρος, δύναμη και καρτερικότητα. Μια δοκιμασία που θα τις ενηλικιώσει, όπως τεκμηριώνετε και εσείς. Αν σας γνώριζα τότε προσωπικά σίγουρα θα σας ρωτούσα, τώρα λοιπόν που σας βρίσκω, τί λέτε;

Συμφωνώ με την ερμηνεία σας, νομίζω πως λέμε περίπου το ίδιο πράγμα με άλλα λόγια. Η μάνα σίγουρα αποδέχεται τη μοίρα της, αφού αποδέχεται το στοίχημα. Δεν χρειάζεται να το πει, το καταλαβαίνουμε από τη συνέχεια του παραμυθιού. Και η σύνδεση του κανιβαλισμού με τον απογαλακτισμό επίσης είναι σωστή κατά τη γνώμη μου, και το μαρτυρούν αυτό οι παραλλαγές όπου η μάνα, πριν φαγωθεί, μεταμορφώνεται σε αγελάδα.

Πολλοί υποστηρίζουν το μη παιδαγωγικό όφελος κάποιων λαϊκών παραμυθιών με άγρια μοτίβα, κάποιοι άλλοι πάλι ισχυρίζονται ότι αυτά βοηθούν τα παιδιά να απαλλαγούν από τις φοβίες και τα άγχη τους. Τι πιστεύετε εσείς;

Αυτό είναι ένα ερώτημα που απασχολεί πάρα πολύ, ιδίως τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς. Δεν είναι εύκολο να απαντήσει κανείς εν συντομία, γιατί στην πραγματικότητα το ερώτημα περιλαμβάνει πολλά υποερωτήματα, όπως: τι θα πει ακριβώς άγρια μοτίβα; Είναι τα λαϊκά παραμύθια ιστορίες που απευθύνονται σε μικρά παιδιά; Έχουν όλα παιδαγωγική διάσταση (με την έννοια της διδαχής ή του διδακτισμού) ή μήπως κάποιες παραμυθιακές ιστορίες ξεπερνούν αυτά τα όρια και μιλάνε για ζητήματα υπαρξιακά; Κι αν μιλάνε για τέτοια θέματα, μπορούν να τα καταλάβουν τα παιδιά; Υπάρχει κάποια ηθική στο λαϊκό παραμύθι και ποια;

Δεν είναι, καταρχάς, ευρέως γνωστό το ότι τα παραμύθια δεν απευθύνονταν αρχικά στα παιδιά (αν εξαιρέσει κανείς κάποια μικρά κλιμακωτά, όπως το ντίλι-ντίλι ή κάποια παραμύθια με ζώα (πχ. τα 7 κατσικάκια). Η αφήγηση των παραμυθιών στις αγροτικές κοινωνίες ήταν περισσότερο ένας τρόπος διασκέδασης των ενηλίκων, σε μια εποχή όπου δεν υπήρχαν τηλεοράσεις και ραδιόφωνα. Σε πολλές περιπτώσεις άκουγαν και τα παιδιά, πάντως ο στόχος της αφήγησης δεν ήταν η διαπαιδαγώγησή τους.

Όταν οι Γκριμμ κατέγραψαν, διασκεύασαν και εξέδωσαν τα γερμανικά παραμύθια στοχεύοντας και στο παιδικό κοινό, άρχισε να τίθεται το ερώτημα της παιδαγωγικής τους διάστασης. Στη σημερινή εποχή, όπου μάλλον κυριαρχεί μια αντίληψη προστασίας του παιδιού από κάθε βίαιη εικόνα, ακούς πολύ συχνά κάποιον γονιό ή και δάσκαλο να αντιδρά ακούγοντας ένα παραμύθι με ένα δράκο που θέλει να φάει τον ήρωα της ιστορίας.
Το περίεργο βέβαια είναι ότι οι ίδιοι γονείς και εκπαιδευτικοί μπορεί να εκθέτουν τα παιδιά τους στα διάφορα ηλεκτρονικά παιχνίδια τύπου «Λεγκο σταρ γουόρς» «ζόμπι» και άλλα παρόμοια, χωρίς να αναρωτιούνται αν αυτό είναι ωφέλιμο ή όχι για την ψυχική τους εξέλιξη.

Πάντως, η αντίδραση δεν είναι περίεργη. Τα παραμύθια το προκαλούν αυτό, όταν δεν αφεθείς στον κρυπτογραφικό, συμβολικό λόγο τους και τα πάρεις κατά γράμμα. Όταν μπερδέψεις το αλληγορικό, το συμβολικό, το φαντασιακό στοιχείο με το ρεαλισμό.

Ας αναρωτηθούμε όμως: θα έπρεπε άραγε να σταματήσουμε να διδάσκουμε την ελληνική μυθολογία, επειδή ο Κρόνος έτρωγε τα παιδιά του; Επειδή η Μήδεια σκότωσε τα δικά της; Επειδή ο Δίας μεταμορφωνόταν σε πουλιά και ζώα και πλάγιαζε με τις θνητές; Να μην μιλάμε στα παιδιά για τη θυσία του Αβραάμ; Για την Ιφιγένεια; Είναι άραγε όλα αυτά βαναυσότητες;
Τα λαϊκά παραμύθια περιέχουν παρόμοια μοτίβα και μιλούν, σε μικρότερη κλίμακα, στην κλίμακα των ανθρώπων, για ζητήματα που απασχολούν τους ανθρώπους πάντα και παντού και που είναι δύσκολο να τα θίξεις αλλιώς. Πριν τα καταδικάσουμε, ας τα ακούσουμε κι ας τα αφήσουμε να μιλήσουν μέσα μας.
Το παραμύθι και η αφήγηση έχει αρχίσει εδώ και κάποια χρόνια να θεωρούνται είδη αξιόλογα και επιστημονικά. Ποια είναι η πιο σημαντική διάσταση αυτής της εξέλιξης;

Ότι μπορεί να δείξει πως οι άνθρωποι είναι ίδιοι στην ουσία τους και μπορούν να επικοινωνήσουν μέσα από τις ιστορίες τους ουσιαστικά, ακόμα κι αν τους χωρίζουν χιλιόμετρα, διαφορετικές κουλτούρες και γλώσσες. Κάποτε που μελετούσα τη «Στρίγκλα», ένα παραμύθι που μέχρι το 1970 θεωρείτο ελληνικός οικότυπος, άγνωστο δηλαδή εκτός Ελλάδας, μου έστειλαν από το αρχείο της Εγκυκλοπαίδειας του παραμυθιού στο Γκέτινγκεν παρόμοιες παραλλαγές που είχαν εντωμεταξύ συγκεντρωθεί σε διάφορες χώρες, κυρίως ασιατικές. Ήταν συγκινητικό να ανακαλύπτεις ότι η ιστορία λεγόταν μέχρι την Κορέα, με διαφορές φυσικά, αλλά αναγνώριζες την ίδια βασική διήγηση.

Μιλήστε μας για το έργο σας με τις κυρίες Αγγελοπούλου, Καπλάνογλου και Μπρούσκου.

Πρόκειται για τον Κατάλογο των ελληνικών μαγικών παραμυθιών. Τι είναι ακριβώς ο Κατάλογος; Η ιδέα της συστηματικής καταλογογράφησης και κατάταξης των ελληνικών λαϊκών παραμυθιών γεννήθηκε πριν περίπου από έναν αιώνα (1910), όταν ο Νικόλαος Πολίτης ανάθεσε στον Γεώργιο Μέγα τη σύνταξη ενός τέτοιου έργου με βάση το ταξινομικό σχήμα που πρώτος εφάρμοσε ο Φινλανδός Antti Aarne, διαπιστώνοντας την ύπαρξη Τύπων Παραμυθιών. Ο Γ. Μέγας συγκέντρωνε και αποδελτίωνε τις δημοσιευμένες και αδημοσίευτες παραμυθιακές παραλλαγές (που διαρκώς εμπλουτίζονταν με νέες συλλογές, ενώ ο αριθμός των κειμένων ανήλθε σε περισσότερα από 23.000), κατέτασσε τα παραμύθια σύμφωνα με το διεθνές σύστημα κατάταξης του Aarne, διευρυμένο εντωμεταξύ από τον Αμερικανό Stith Thompson.

Ο ελληνικός κατάλογος είναι ένα έργο, που μπορεί να παρομοιαστεί με ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό του ελληνικού παραμυθιού. Η έκδοσή του άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του 1970 με τη δημοσίευση του Καταλόγου των Μύθων Ζώων από την Ακαδημία Αθηνών, διακόπηκε με το θάνατο του Γ. Α. Μέγα και ξανάρχισε από τη δεκαετία του 1990, μέσα από μια νέα επεξεργασία του υλικού του αρχείου του από ομάδα ειδικών στην οποία ο Μ. Γ. Μερακλής ανάθεσε τη συνέχιση του έργου. Η Άννα Αγγελοπούλου, η Αίγλη Μπρούσκου, η Μαριάνθη Καπλάνογλου κι εγώ δουλέψαμε πάνω στο μαγικό παραμύθι για μια εικοσαετία περίπου, και δημοσιεύσαμε πέντε τόμους, οι οποίοι εκδόθηκαν από το ΙΑΕΝ του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, με τη διαρκή υποστήριξη του κ. Τρ. Σκλαβενίτη. Οι τόμοι έχουν ψηφιοποιηθεί και υπάρχουν στην ιστοσελίδα του iaen.gr, με ελεύθερη πρόσβαση. Εκεί μπορεί να βρει κανείς όλα τα ελληνικά μαγικά παραμύθια, μία χαρακτηριστική παραλλαγή καθενός από αυτά, τον κατάλογο των παραλλαγών που έχουν καταγραφεί στα διάφορα μέρη της Ελλάδας, καθώς και ανάλυση σε μοτίβα και σχόλια.

Το 2012 είχαμε τη μεγάλη χαρά να δούμε δημοσιευμένη, μεταφρασμένη στα αγγλικά από την κ. Deborah Brown Kazazis, την επιτομή του έργου αυτού στη σημαντικότερη διεθνή σειρά λαογραφικών μελετών, την Folkore Fellows Communications, που εκδίδει η Ακαδημία Επιστημών της Φινλανδίας. Τα ελληνικά παραμύθια βρίσκονται πλέον σε όλες τις πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες του κόσμου.

Είστε όμως εμπνεύστρια και του Εργαστηρίου Μελέτης της Παιδικής Ηλικίας. Πώς το οραματιστήκατε και ποιους αφορά;

Το Εργαστήρι το φτιάξαμε -και το φτιάχνουμε ακόμη, δεν πρόκειται για κάποια κλειστή δομή- τρεις φίλοι που είχαμε ασχοληθεί με την παιδική ηλικία από τρεις διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους. Ο Τ. Βιδάλης, νομικός, η Μ. Σεμιτέκολου, ψυχολόγος, εγώ και οι συνεργάτες μας. Αποτελείται από 3 τομείς: δικαιώματα του παιδιού, ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών και γονείς, παιδί και πολιτισμός. Είναι ένας φορέας μη κερδοσκοπικός, συμβουλευτικής και στήριξης για γονείς, επιμόρφωσης για φοιτητές, εκπαιδευτικούς κι όσους δουλεύουν με παιδιά Προσπαθούμε να εξελίσσεται συνεχώς και ονειρευόμαστε να αποτελέσει κάποια στιγμή ένα κέντρο πολιτιστικών και ερευνητικών δραστηριοτήτων γύρω από το παιδί και την παιδική ηλικία.

Πείτε μας κάποιες δράσεις που σχεδιάζετε για την επόμενη εκπαιδευτική χρονιά στο Εργαστηρι.

Φέτος ξεκινάμε με διαλέξεις σε ομάδες γονέων με μικρά παιδιά, τις οποίες οργανώνει η συνεργάτιδά μας Ντίνα Νομικού, που είναι μοντεσοριανή εκπαιδευτικός, και αργότερα θα έχουμε και ομάδες για γονείς μεγαλύτερων παιδιών, προεφήβων και εφήβων, που θα τις συντονίζουν ψυχολόγοι. Θα έχουμε επίσης σεμινάρια για τα δικαιώματα των παιδιών, τόσο για νομικούς όσο και για εκπαιδευτικούς, σεμινάρια για το λαϊκό παραμύθι και το θέατρο σκιών. Θα συνεργαστούμε επίσης με την Αέρινη Πόλη του Α. Μπέρτου με το πρόγραμμα «Επικοινωνία χωρίς βία», για παιδιά με τους γονείς τους και σχεδιάζουμε και άλλες δραστηριότητες, κυρίως για εκπαιδευτικούς και φοιτητές παιδαγωγικών γύρω από τα παραμύθια, το κουκλοθέατρο, την παιδική λογοτεχνία… Έχουμε πολλές ιδέες και είμαστε ανοιχτοί σε νέες προτάσεις και συνεργασίες.

Ως μητέρα αλλά και ως επιστήμονας ποια πιστεύετε είναι τα πιο έντονα προβλήματα των μικρών παιδιών σήμερα; Πώς οι γονείς μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτή την κατάσταση;

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι, μου φαίνεται, πως χάνεται πολύ νωρίς η παιδικότητα. Πολλές πληροφορίες, πολλές δραστηριότητες, πολλή κινούμενη εικόνα, πολύ άγχος από πολύ νωρίς. Να προσθέσουμε σε αυτά και τα οικονομικά προβλήματα των οικογενειών, την ανασφάλεια, το μαρασμό της παιδείας… Πώς να τα αντιμετωπίσουμε αυτά; Όλοι ώρες-ώρες νιώθουμε λίγο σαν χαμένοι, δεν ξέρουμε από τι να πιαστούμε. Φαντάζομαι ότι αυτό που χρειάζεται είναι να μη χάνουμε την έμπνευση και το όραμά μας, να μην ξεχνάμε να χαμογελάμε στα παιδιά και στους συνανθρώπους μας, να μην ξεχάσουμε ποτέ την αλληλοβοήθεια και την αλληλεγγύη.

Τα επιστημονικά σας σχέδια για το μέλλον;

Ελπίζω να καταφέρουμε να συνεχίσουμε τον Κατάλογο των παραμυθιών. Υπάρχει πολύ υλικό, και θέλουμε πολύ να δουλέψουμε τις Νουβέλες, τα διηγηματικά παραμύθια, που είναι πραγματικά υπέροχα και εντελώς άγνωστα. Ελπίζω να βρεθεί κάποια χρηματοδότηση, γιατί, αυτή τη στιγμή, η έρευνα στις ανθρωπιστικές επιστήμες δεν θεωρείται «αξιόπιστη».