Αρ. Δουλαβέρας, Συνομιλώντας με τον λαϊκό πολιτισμό. Σύμμεικτα μελετήματα.Εκδόσεις Σταμούλη

 

Μηνάς λεξιάδης-Αρ. Δουλαβέρας, Ν. Πολίτης, ο ιδρυτής και θεμελιωτής της ελληνικής λαογραφίας, εκδόσεις Γρηγόρη 2021

 

Μαρία Αναγνωστοπούλου, η γυναίκα της Λέσβου στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας , Μυτιλήνη 1998

 

Αγγελική Χατζημιχάλη, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2021

 

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑ «ΛΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ-ΓΕΩΡΓΙΟΣ Α. ΜΕΓΑΣ»

 

Π

 

Σας ενημερώνουμε ότι το ΠΜΣ «Λαϊκός Πολιτισμός και Λογοτεχνία-Γεώργιος Α. Μέγας» αναμένεται να δεχτεί φοιτητές-φοιτήτριες στη διάρκεια του χειμερινού εξαμήνου 2021-2022. Επίκειται τις επόμενες μέρες η πρόσκληση υποβολής αιτήσεων και η προκήρυξη του διαγωνισμού, ενώ θα αναρτηθεί και ενδεικτική εξεταστέα ύλη. 

 

Χαρακτηριστικά του προγράμματος:

      

Το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών (Π.Μ.Σ.) «Λαϊκός Πολιτισμός και Λογοτεχνία-Γεώργιος Α. Μέγας» του Τμήματος Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών αποβλέπει στη δημιουργία επιστημόνων, που θα παράγουν νέα γνώση στην επιστήμη της λαογραφίας και των συναρμογών της με την επιστήμη της φιλολογίας, καθώς και στην εκπαίδευση νέων ερευνητών, οι οποίοι θα μπορούν να παράγουν και να επεξεργάζονται αυτήν τη γνώση στην ακαδημαϊκή και ερευνητική κοινότητα στην Ελλάδα και διεθνώς.

Επιδιώκεται, οι απόφοιτοι του προγράμματος να έχουν γνώση των κύριων θεωρητικών ζητημάτων και μεθόδων έρευνας και ανάλυσης που βρίσκονται στο επίκεντρο των προβληματισμών της λαογραφικής επιστήμης και να είναι σε θέση, μέσω πρωτοποριακών προσεγγίσεων, να αναδεικνύουν όλες τις διαστάσεις των παραδοσιακών και σύγχρονων λαογραφικών φαινομένων, του ελληνικού λαϊκού πολιτισμού στην ιστορική του διάσταση και τη σύγχρονη δημιουργία, ειδικότερα του έντεχνου λαϊκού αφηγηματικού λόγου, καθώς και τη δυνατότητα να συνδέουν τις θεωρητικές προσεγγίσεις με ζητήματα πρακτικών εφαρμογών στην εκπαίδευση και την πολιτιστική δράση. Ειδικότερα, το Π.Μ.Σ. «Λαϊκός πολιτισμός και λογοτεχνία» με το επίπεδο των γνώσεων που παρέχει δίνει τη δυνατότητα για απ’ ευθείας συνέχιση των σπουδών σε διδακτορικό επίπεδο.

Η ιδιαιτερότητα και μοναδικότητα του Προγράμματος στο πλαίσιο των μεταπτυχιακών σπουδών στην επιστήμη της λαογραφίας στη χώρα μας οφείλεται σε μια σειρά συγκεκριμένων χαρακτηριστικών του.

Αυτά είναι:

·                            η επιστημονική παράδοση του Τμήματος Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, το οποίο ιστορικά αποτέλεσε την πρώτη κοιτίδα θεραπείας της Λαογραφίας στη χώρα και καλλιέργησε την ερευνητική σύγκλιση των πεδίων της Λαογραφίας και της Φιλολογίας.

·                            ένα απαιτητικό και εστιασμένο πρόγραμμα σπουδών διετούς διάρκειας, με παράλληλη έμφαση στις θεωρητικές προσεγγίσεις και αναλυτικές μεθόδους της λαογραφικής επιστήμης διεθνώς αλλά και επιμονή στα μικροδεδομένα της επιτόπιας έρευνας, με ιδιαίτερη προσοχή στις πλουραλιστικές διαστάσεις της λαογραφίας, τις συγκλίσεις της με τη φιλολογία στη μελέτη των σχέσεων λόγιας και λαϊκής σκέψης, καθώς και την κοινωνική και παιδαγωγική διάστασή της.

·                            ο δημόσιος και δωρεάν χαρακτήρας του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών που ενθαρρύνει τη διάσταση  της κοινωνικής προσφοράς σε αντιδιαστολή με την τάση ενίσχυσης και στον χώρο της εκπαίδευσης των νόμων της αγοράς.

 

Δημ. Σ. Λουκάτου, Σύγχρονα Λαογραφικἀ, Αθήναι 1963

 

Δημ. Σ. Λουκάτου, Σύγχρονα Λαογραφικά, Αθήναι 1963

 

Αριστείδης Δουλαβέρας, Λαογραφία του Εντεχνου Λαϊκού Λόγου, Εκδόσεις Σταμούλη 2020

Ανδρέας Λενακάκης, ένας μαχόμενος διανοούμενος

ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΝΑΚΑΚΗΣ

 diastixo.gr

 

 Δημοσιεύτηκε 25 Φεβρουαρίου 2013

συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

Ο Ανδρέας Λενακάκης είναι φιλόλογος. Έπειτα από πολυετή καταγραφή στο νησί της Κρήτης, κατάφερε να συγκεντρώσει ελευθερόστομα τραγούδια, μαντινάδες, παροιμίες, ευτράπελες διηγήσεις και γενικά όλες τις εκφάνσεις του λαϊκού αθυρόστομου λόγου. Έτσι καταφέρνει να καλύψει τη χρονική περίοδο σχεδόν δύο αιώνων. Ο καλαίσθητος τόμος με τίτλο Κρητικά αξεμούριστα κυκλοφορεί από τον κρητικό (με έδρα το Ηράκλειο) εκδοτικό οίκο Mystis.

Ποια ήταν η αφορμή για την έκδοση του βιβλίου;

Η αφορμή ήταν σίγουρα η καλή διάθεση του εκδότη, σε μια εποχή ομολογουμένως δύσκολη για το βιβλίο, λόγω της οικονομικής κρίσης. Η αιτία ήταν ο όγκος του λαογραφικού υλικού, που είχα συγκεντρώσει τα τελευταία 15 χρόνια και το οποίο ασφυκτιούσε στο αρχείο μου. Σε πείσμα των καιρών, λοιπόν, αποφασίστηκε ότι έπρεπε να δει το φως της δημοσιότητας.

Γιατί επί πολλά χρόνια τα κρητικά αξεμούριστα αποσιωπήθηκαν;

Σίγουρα η ευθύνη δεν είναι δική μου… Αστειεύομαι. Ευθύνεται σίγουρα η εσφαλμένη αντίληψη, που είχε εδραιωθεί στον επιστημονικό κόσμο, ότι πρόκειται για ευτελές λαογραφικό υλικό, χωρίς ιδιαίτερη αξία. Όποιος μάλιστα συνέδεε το όνομά του με παρόμοιο υλικό ουσιαστικά «αυτοκτονούσε» επιστημονικά και κοινωνικά.

Κάποτε τέτοιου είδους δημιουργίες έβγαιναν σε ελάχιστα αντίτυπα. Θυμάμαι τον Τρωικό πόλεμο αλλά και παρόμοιες παράνομες εκδόσεις. Ποια ήταν η αντίδραση και το ενδιαφέρον του κόσμου σε ανάλογα αναγνώσματα;

Η έκδοση των Αξεμούριστων βρήκε πολλούς αποδέκτες και το βιβλίο, αν κρίνουμε με τη λογική των αριθμών, πούλησε αρκετά αντίτυπα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Μάλιστα, στην παρουσίαση που του έγινε στο Ηράκλειο, προσήλθε πολύς κόσμος. Ίσως, χωρίς να θέλω να περιαυτολογήσω, είναι η πρώτη παρουσίαση βιβλίου που συγκέντρωσε τόσο πολύ κόσμο.

Η πρώτη προσπάθεια έκδοσης με ελευθερόστομες συλλογές έγινε από την Κουκουλέ το 1984. Γιατί η Κρήτη καθυστέρησε;

Μακάρι να ήταν μόνο η Κρήτη. Δυστυχώς, λίγες περιοχές της Ελλάδας έχουν κάνει πλήρη καταγραφή του συγκεκριμένου λαογραφικού υλικού. Όπως σας είπα, ευθύνεται η συστολή των λαογράφων και η λανθασμένη αντίληψη για το άσεμνο στην επιστήμη.

Εσείς με αυτή την έκδοση προσπαθείτε να διασώσετε την προφορική παράδοση. Πιστεύετε όμως ότι θα βρεθούν και άλλοι Κρητικοί που θα σας μιμηθούν και θα κάνουν κάτι ανάλογο;

Το εύχομαι. Ξέρετε, είμαι σίγουρος ότι το υλικό που συνέλεξα είναι ένα μόνο μέρος από αυτό που υπάρχει. Ήδη, λόγω της σοβαρότητας που δόθηκε στην προβολή του βιβλίου, κάποιοι πληροφορητές ζήτησαν να με συναντήσουν, για να καταγράψω κι άλλο, ανέκδοτο υλικό. Μακάρι να βρεθούν μιμητές! Πάντως, γνωρίζω πως υπάρχει ένας ερευνητής που καταγράφει σχετικό λαογραφικό υλικό στη Δυτική Κρήτη. Το περιμένω με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δυστυχώς για την Κρήτη η απουσία έδρας λαογραφίας στο εκεί Πανεπιστήμιο δεν επέτρεψε τη συστηματική λαογραφική έρευνα στο νησί. Δυστυχώς! Είναι ανάγκη επομένως δραστηριοποίησης των μεμονωμένων ατόμων, για να κάνουν τη δουλειά που θα μπορούσε να κάνει ή να είχε κάνει ένα πανεπιστημιακό ίδρυμα.

Ποιες είναι οι πρώτες κριτικές για αυτό σας το εκδοτικό εγχείρημα;

Ευτυχώς, μόνο θετικές. Εξάλλου, η σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίστηκε το υλικό και η έκδοση, κυρίως όμως οι εξαιρετικές εισηγήσεις των καθηγητών Μ.Ζ. Κοπιδάκη και Γ. Νικολακάκη και της δρ. Κ. Μπλαβάκη έβαλαν τα πράγματα στην πραγματική τους διάσταση. Οι αναγνώστες σας μπορούν να γράψουν στη μηχανή αναζήτησης του YouTube τη λέξη «αξεμούριστα» ή «κρητικά αξεμούριστα» και να παρακολουθήσουν αυτές τις εξαιρετικές εισηγήσεις, για να κατανοήσουν και τη σημασία του ελευθερόστομου λόγου στις θεωρητικές επιστήμες. Υπάρχουν, βέβαια, και κάποιες συντηρητικές φωνές, που δεν μπορούν να διαχωρίσουν τον ελευθερόστομο λόγο από την πορνογραφία. Στα Χανιά λ.χ. ο Ιστιοπλοϊκός Όμιλος ακύρωσε προγραμματισμένη παρουσίαση του βιβλίου, όταν το διοικητικό συμβούλιο έμαθε περί τίνος πρόκειται. Συμβαίνουν κι αυτά. Το πρόβλημα όμως είναι δικό τους, όχι της λαϊκής παράδοσης.

Σε ποιες άλλες περιοχές της Ελλάδος υπάρχουν ανάλογες μελέτες που έχουν εκδοθεί; Είναι ιδιαίτερα σημαντικές;

Απ’ όσο γνωρίζω, συστηματική συλλογή υπάρχει μόνο στη Μυτιλήνη, την Κύπρο και τώρα στην Κρήτη. Κάποιες άλλες εκδόσεις, όπως της Κουκουλέ και του Μελίκη, αφορούν σε ελευθερόστομο λαογραφικό υλικό καταγραμμένο σε διαφορετικά μέρη της Ελλάδας. Εξειδικευμένες, με τοπικό χαρακτήρα συλλογές είναι ελάχιστες. Υπάρχει, λοιπόν, πολύς ελεύθερος χώρος για έρευνα, ακόμα και για ανθρώπους που δεν ασχολούνται συστηματικά με τη λαογραφία. Αρκεί να έχουν καλή διάθεση και αγάπη για τον τόπο τους.

Γνωρίζω ότι στην αρχαιότητα, στις διονυσιακές τελετές, αλλά και στις Αποκριές ο λαός έφτιαχνε ελευθερόστομα δίστιχα ή τραγούδια. Υπήρχαν και άλλες φορές στην δημόσια και ιδιωτική ζωή του λαού που χρησιμοποιούσε τέτοιους ανάλογους στίχους;

Η συλλογή του ελευθερόστομου λαογραφικού υλικού είναι σημαντική, επειδή μας επιτρέπει να κατανοήσουμε την ψυχοσύνθεση των κατοίκων των διαφόρων περιοχών της Ελλάδας. Ίσως να φανεί παράδοξο, αλλά στην Κρήτη ελευθερόστομα τραγούδια λέγονταν στους γάμους, όταν ο γαμπρός πήγαινε να πάρει τη νύφη από το σπίτι της. Λέγονταν κατά τη μεταφορά και επίδειξη των προικιών, την ώρα της γέννας η μαμή μιλούσε ελευθερόστομα στη μέλλουσα μητέρα, για να καταπραΰνει τον πόνο του τοκετού. Λέγονταν στις αποσπερίδες στις γειτονιές, το χειμώνα στο τζάκι. Λέγονταν παντού. Αυτό το «παντού» δεν πρέπει να μας ξενίζει. Μην ξεχνάτε ότι πέρα από το σκωπτικό ή σατιρικό χαρακτήρα, ο ελευθερόστομος λόγος στις παραδοσιακές συντηρητικές κοινωνίες είχε και μυητικό χαρακτήρα: προετοίμαζε θεωρητικά τις νεότερες γενιές στην ενεργό σεξουαλική ζωή. Αν είχε ποιητική ή αφηγηματική μορφή, αυτό είναι άλλη υπόθεση.

Πέρα από τα τραγούδια έχουμε και τις ελευθερόστομες μαντινάδες. Σήμερα που η πολιτική κατάσταση είναι άσχημη, είναι εποχή για να γράψει ο λαός ή να φτιάξει ελευθερόστομα τραγούδια;

Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο! Τέτοιες συγκυρίες λειτουργούν ενθαρρυντικά σε όσους διαθέτουν ποιητικό τάλαντο. Η ελευθερόστομη μαντινάδα είναι –μαζί με τις ευχετικές που ανταλλάσσονται μέσω sms– οι τελευταίες γνήσιες λαϊκές ανώνυμες ποιητικές δημιουργίες στην Κρήτη. Το Internet είναι ένας χώρος, μέσα στον οποίο κάποιος μπορεί να εντοπίσει αρκετά τέτοια δημιουργήματα. Άλλες, πάλι, φορές ασκείται κριτική στα τεκταινόμενα με ελευθερόστομο στίχο. Όταν λ.χ. δολοφονήθηκε ο διοικητής του ΙΚΑ από το σύζυγο της ερωμένης του, κυκλοφόρησαν πολλές μαντινάδες του τύπου: «Πρόσεξε μην ξενοπηδάς και κάνεις το Ρωμαίο, για θα σε βρούνε ανάσκελα σαν το Βαρθολομαίο». Την περίοδο πάλι με την αρρώστια των πουλερικών, κυκλοφόρησε η μαντινάδα: «Η αρρώστια των πουλερικών μ’ έχει απασχολήσει, μη μου ψοφήσει το πουλί που μου ’δωσε η φύση». Υπάρχουν πολλές τέτοιες μαντινάδες που σατιρίζουν τις καταστάσεις. Όσο για την οικονομική κρίση, οι πρωτοχρονιάτικες ευχές υπήρξαν προφητικότατες. Χαρακτηριστική είναι αυτή που κυκλοφόρησε την πρωτοχρονιά του 2011: «Το δυο χιλιάδες έντεκα θα φάμε το γαμήσι, αυτό που δεν προλάβαμε το ’10 από την κρίση».

Ε.Αυδίκος, "Λαογραφία, Λαογραφούντες και Επιτόπια έρευνα: Προβλήματα και προοπτικές", περιοδικό Ενδοχώρα, τόμος 54, 1997

Δημήτριος Λουκάτος, ένας σημαντικός λαογράφος

Αγαπητή μου Αικατερίνη
Πολυμέρου–Καμηλάκη
θέλω να σ’ ευχαριστήσω για την ευγενική (και τιμητική μου), σκέψη σου, ν’ αφιερωθεί ο επόμενος τόμος της Επετηρίδας του Κέντρου Λαογραφίας, στο όνομά μου.
Με συγκινεί η πρόταση, που θα είναι νομίζω, σύμφωνη με τη γνώμη του προσωπικού του Κέντρου (παλαιούς και νεώτερους), πάντως θεωρώ «Συναδέλφους» μου, αφού επί 24 χρόνια εργάστηκα στις ίδιες φροντίδες και προγραμματισμούς της αρχειακής λαογραφίας, αλλά δεν θα πρέπει να την αποδεχθώ, για τους εξής λόγους:

α) Δεν έγινε ποτέ (νομίζω) αφιέρωση τόμου της Ε.Λ.Α. ή Κ.Ε.Ε.Λ. σε παλαιό Συνεργάτη ή Διευθυντή ή και Καθηγ. Π/μίου, επειδή πρόκειται και περί (ανωτέρας επιστημονικής έρευνας και μελέτης) ακαδημαϊκού Περιοδικού, που δεν θα πρέπει να συρρικνώσει την πανελλήνια γενικότητά του σε ένα τιμώμενο πρόσωπο.

β) Αν γίνει αρχή του «νεωτερισμού» αυτού, είναι φυσικό να επακολουθήσουν και άλλες αφιερώσεις για πρόσωπα που, επαξίως πάντα, θα προτείνονται.

     Ας αφήσουμε λοιπόν την Επετηρίδα να κινείται «δημοκρατικά», όπως εξεκίνησε, και να προβάλλει αυτομάτως τους άξιους Συντάκτες των σοβαρών Μελετών του, όπως τους επρόβαλε από το 1939 (επί Γεωργίου Μέγα), με ίδιες θέσεις και αξίες Διευθυντών και Προσωπικού, και με θέματα αξιόλογα, που αναπλήρωναν ερευνητικά κενά, ή πρωτοτυπούσαν σε λαογραφικές εμπνεύσεις.

     Προτιμότερα, νομίζω, θα είναι αφιερώματα κεντρικών θεμάτων έρευνας παρά προσώπων.

Με αγάπη και ευχές