Χρ. Δ. Αντωνίου Μνήμη Κώστα Κρυστάλλη: Δουλική μίμηση του δημοτικού τραγουδιού ή προσωπική ποίηση;6 Αυγούστου 2022, periou.gr

 

Χρ. Δ. Αντωνίου Μνήμη Κώστα Κρυστάλλη: Δουλική μίμηση του δημοτικού τραγουδιού ή προσωπική ποίηση;

Χρήστος Αντωνίου - 6 Αυγούστου 2022

Κρατώ στα χέρια μου τα  «Άπαντα—Ποίηση, Πεζός Λόγος, Μελετήματα, Γράμματα» του Κώστα Κρυστάλλη, με Εισαγωγή, κατάταξη, σχόλια του Κ. Πορφύρη, των Εκδόσεων Αυλός, χ.χ. Είναι η Πέμπτη κατά σειρά έκδοση των «Απάντων» του Ηπειρώτη ποιητή και γενικότερα λογοτέχνη και σε πολλά βασίζεται, όπως εισαγωγικά μας πληροφορεί ο Πορφύρης, στις προηγούμενες εκδόσεις των «Απάντων», αλλά είναι εμπλουτισμένη με άρθρα και άλλα κείμενα που δεν συμπεριλαμβάνονται στις προηγούμενες εκδόσεις. Απ’ αυτή την έκδοση ξαναδιαβάζω τα ποιήματα του Κρυστάλλη, κυρίως τα «Αγροτικά» και τα ποιήματα της συλλογής «Ο τραγουδιστής του χωριού και της στάνης». Δεν έχω μαζί μου, εδώ στην Κέρκυρα, άλλα βιβλία για τον Κρυστάλλη εκτός από το «Αφιέρωμα» της Νέας Εστίας στον Κώστα Κρυστάλλη, με επιμέλεια του Ευάγγελου Αυδίκου, που τυχαία πήρα μαζί μου για τις διακοπές, και τον 9^ο τόμο της Βασικής Βιβλιοθήκης, που αποτελεί αφιερωματικό τόμο στον Κ. Κρυστάλλη και τον Χρ. Χρηστοβασίλη (Εκδ. Αετός, Α.Ε., 1954), επιμέλεια Λ.Ι. Βρανούση). Τον τόμο αυτόν ανακάλυψα μαζί με την παραπάνω έκδοση των «Απάντων» στη βιβλιοθήκη του σπιτιού, όπου φιλοξενούμαι. Ίσως θα μου χρειάζονταν και μερικά ακόμη βιβλία και περισσότερος χρόνος για να γράψω ένα πληρέστερο κείμενο για τον Κρυστάλλη. Το γεγονός όμως ότι λίγο πριν πεθάνει ο Κρυστάλλης στην Άρτα (22 Απριλίου 1894) ήρθε στην Κέρκυρα (2 Μαρτίου 1894) με την ελπίδα να αναρρώσει στο ήπιο κλίμα της και ακόμη το γεγονός ότι στις μέρες μας καταστρέφουμε αλόγιστα τη φύση, που τόσο πολύ αγάπησε ο Κρυστάλλης, μ’ έκανε να γράψω εδώ λίγες σειρές ως μνήμη του ποιητή.

Καταρχάς, να σημειώσω ότι η ποιητική συνεισφορά του Κρυστάλλη, αλλά και ο περιπετειώδης βίος του και η αρρώστια του που τον οδήγησε σε πρώιμο θάνατο, μόλις που ήταν 26 χρονών, τον κατέστησαν συμπαθή μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων. Ένδειξη αυτής της συμπάθειας αποτελούν οι επανειλημμένες εκδόσεις των «Απάντων» του, η συμπερίληψη του έργου του από τις εγκυρότερες Ιστορίες της Νεοελληνικής Λογοτεχνίες (Κ.Θ. Δημαράς, Λίνου Πολίτη, Μάριο Βίττι, Ρόντρικ Μπήτον), η πλούσια βιβλιογραφία γύρω από το έργο του, καθώς και το ενδιαφέρον των κριτικών για την αποτίμησή του. Οι εκτιμήσεις δεν είναι όλες θετικές, αλλ’ ωστόσο ο Κρυστάλλης  ανθολογήθηκε με υψηλό βαθμό συχνότητας στα εγχειρίδια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Τα ποιήματα π.χ. «Στο Σταυραητό», «Το Ηλιοβασίλεμα», «Ο Τρύγος», «Το κέντημα του μαντηλιού», κ.ά. εδώ και δεκαετίες είναι σταθερά ανθολογημένα στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας ολόκληρα ή αποσπασματικά, επειδή ίσως επικρατεί η άποψη, εν πολλοίς σωστή, ότι η ποίηση του Κρυστάλλη «οροθετήθηκε από την ηθογραφικής στόφας ειδυλλιακή απεικόνιση της ζωής της υπαίθρου και από την αποδοχή του Κρυστάλλη ως αποκλειστικού υμνητή της αγνής φύσης και της παραδοσιακής αγροτικής ζωής» (Δημήτρης Κόκορης, Κώστας Κρυστάλλης και λογοτεχνικός κανόνας, Περ. Νέα Εστία, τχ 1886, Μάρτιος 2021, σ. 106). Ίσως ακόμη, γιατί η θλίψη, ο πόνος και ο τραυματισμένος ψυχισμός που διαχέονται μέσα στα ποιήματά του εξαιτίας της απομάκρυνσής του από τη φύση του ορεινού χωριού του Συρράκου, είναι στοιχεία που συγκινούν και τις δύο κατηγορίες κατοίκων, της πόλης και της υπαίθρου. Ειδικότερα, γράφει ο Αυδίκος, ο Κρυστάλλης «διερμήνευσε με τα πάθη του τον τρόπο που αναπαριστούσε ο κάτοικος της υπαίθρου το αστικό κέντρο» (Αυδίκος Ε., Κώστας Κρυστάλλης, Η επιστροφή. 150 χρόνια από τη γέννησή του (1868-2018), συλλογικός τόμος, Ηπειρωτικές Εκδόσεις «Πέτρα», Αθήνα 2018, σ.13).

Ας πάρω όμως τα πράγματα πάλι από την αρχή όσο αφορά τη λογοτεχνική αποτίμηση του έργου του. Η θέση του Γιάννη Αποστολάκη (Αποστολάκης Γ.Μ., Ο Κρυστάλλης και το δημοτικό τραγούδι, Θεσσαλονίκη 1937) ότι ο Κ. Κρυστάλλης μιμήθηκε δουλικά το δημοτικό τραγούδι φαίνεται ότι επιρρέασε, λιγότερο ή περισσότερο, τους μεταγενέστερους κριτικούς. Καταρχάς, αρνητικές απόψεις διατύπωσε ο Κ.Θ. Δημαράς στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (1948). Μιλώντας για τα Αγροτικά ισχυρίζεται ότι όλη η συλλογή «αποτελείται από μιμήσεις του δημοτικού τραγουδιού.(…) Η πτώση είναι οδυνηρή: την λειότητα, την λιτότητα, το πλαστικό δέσιμο του δημοτικού τραγουδιού, την σοφή και άσφαλτη τοποθέτηση της αρμόδιας λέξης μέσα στον στίχο, την επιγραμματική διατύπωση του συναισθήματος και της ψυχολογίας έρχεται να τα αντικαταστήσει μια φτώχεια καθολική, που προσπαθεί να κρυφτεί μέσα στην αφθονία ενός αχαλίνωτου δεκαπεντασύλλαβου. Το χειρότερο είναι ότι ο Κρυστάλλης παρεμβάλλει κάποιους ατόφυους στίχους του δημοτικού τραγουδιού  μέσα στα ποιήματά του∙ οι τέτοιοι στίχοι λάμπουν απομονωμένοι και πυκνώνουν το σκοτάδι γύρω τους».

Οι εκτιμήσεις αυτές φαίνονται αμέσως ότι είναι υπερβολικές, έστω κι αν ανήκουν στον Δημαρά, του οποίου η Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας θεωρείται ως η καλύτερη. Παρόμοιες απόψεις ωστόσο διατυπώθηκαν και από άλλους κριτικούς, όπως από τον Μάριο Βίττι, στην πρώτη έκδοση τουλάχιστον της Ιστορίας του (1978), και από τον Μπήτον (1996). Ο Λίνος Πολίτης όμως, τρεις δεκαετίες αργότερα, επανεξέτασε την άποψη του ομότεχνού του Δημαρά και προσπάθησε να άρει την απολυτότητα των απόψεών του που απηχούσαν καθαρά τη στερεότυπη θέση του Αποστολάκη ότι δηλαδή ο Κρυστάλλης δεν μετουσιώνει δημιουργικά το δημοτικό τραγούδι, αλλά «το μεταφέρει αυτούσιο σε μια μίμηση δουλική» (…). Οι αυστηρές αυτές κρίσεις, που τις συμμερίζονται και πολλοί νεότεροι κριτικοί, χρειάζονται ίσως κάποια αναθεώρηση. Για να αποτιμήσουμε δικαιότερα την προσφορά του Κρυστάλλη πρέπει να τον απαλλάξουμε από την αξιολογική σύγκριση με το πρότυπο. Φυσικά ο κόσμος του Κρυστάλλη είναι διαφορετικός από τον κόσμο του δημοτικού τραγουδιού (…). Από την άλλη μεριά, ο στίχος του δεν αποτελεί τόσο δουλική μίμηση του δημοτικού τραγουδιού όσο φαίνεται στο πρώτο αντίκρυσμα. Εύτονος, αδρός, πλάθεται με πολλή τέχνη προσωπική, αντλώντας τη δύναμη και την ορμή από το δημοτικό πρότυπο» (Πολίτης, Ιστορία Ν.Ε.Λ., σ. 220-221).

Παρόμοια ήταν και η θέση του Παλαμά της πρώιμης περιόδου ότι δηλαδή «Στον Κρυστάλλη πλέκουν στίχοι της δημώδους ποιήσεως και στίχοι δημώδεις του ποιητή∙ δύσκολα ξεχωρίζουνται αυτοί από εκείνους» (Κ. Παλαμάς,Το έργον του Κρυστάλλη, Άπαντα, τ. Β’, Μπίρης, Αθήνα 1963). Τη γραμμή του Πολίτη ακολουθούν και πολλοί νεότεροι κριτικοί, όπως ο Δημήτρης Κόκορης, ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, ο Παντελής Μπουκάλας, η Θάλεια Ιερωνυμάκη, ο Ηλίας Κεφάλας, ο Κώστας Κουτσουρέλης κ.π.ά. Φαίνεται πως ήδη έχουμε πολύ απομακρυνθεί από τον Κ.Θ. Δημαρά και την άποψή του για την απόλυτη εξάρτηση του Κρυστάλλη από την παράδοση του δημοτικού τραγουδιού.

Πριν τελειώσω αυτό το σημείωμα, το οποίο δεν προσθέτει τίποτε παραπάνω απ’ όσα βρίσκει κανείς εύκολα σε πρώτη κιόλας αναζήτηση, αλλά γράφτηκε ως μνήμη του ποιητή, θα ήθελα να πω ότι η απόλυτα αρνητική κριτική ποτέ δεν βοήθησε την πνευματική καλλιτεχνική δημιουργία. Ποτέ δεν στάθηκε ορθή, όταν δεν έλαβε υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες δημιουργίας του έργου και τη ζωή του δημιουργού, που στην προκείμενη περίπτωση του Κώστα Κρυστάλλη ήταν απερίγραπτα άσχημες. Γεννήθηκε (1868) στο Συρράκο της Ηπείρου, μικρός ακολούθησε τον πατέρα του στα Γιάννενα για να τον βοηθήσει στις εμπορικές του εργασίες και συγχρόνως να συνεχίσει τις σπουδές του στη Ζωσιμαία Σχολή. Η επαναστατική του διάθεση και η ποιητική του φύση συνέπραξαν στη δημιουργία της πρώτης του ποιητικής δημιουργίας «Αι σκιαί του Άδου», που αποτέλεσε την αιτία της απόδρασής του (1888) από τα Γιάννενα προς την ελεύθερη Ελλάδα, για να αποφύγει τη σύλληψή του από τις τουρκικές αρχές, επειδή το ποίημά του αποτελούσε φλογερό πατριωτικό κήρυγμα. Πριν τελειώσει τις σπουδές του βρέθηκε στην Αθήνα, μόνος, φτωχός και άρρωστος από φυματίωση. Ο Λ. Βρανούσης δίνει πολλές πληροφορίες για την παιδική ηλικία του ποιητή καθώς και για τη σκληρή εργασία του σε τυπογραφεία της Αθήνας. Σε χρονικό διάστημα μόλις έξι ετών έγραψε όλο το έργο του, για το οποίο ερίζουν οι κριτικοί μας. Πέθανε από την αρρώστια του και από τις κακουχίες της φτώχειας του το 1884, μόλις, όπως ειπώθηκε παραπάνω, είκοσι έξι χρονών.

Τέλος, οφείλουμε μεγάλη ευγνωμοσύνη στον Ευάγγελο Αυδίκο που ανέλαβε και περάτωσε το πολύ δύσκολο έργο του εντοπισμού και περισυλλογής του Αρχείου Κρυστάλλη ( κείμενα δημοσιευμένα, αδημοσίευτα, μελέτες για το έργο του, καθώς και αντικείμενα της καθημερινής προσωπικής ζωής του ποιητή μεταξύ των οποίων την γκλίτσα και τη φλογέρα του.

 

Κρατώ στα χέρια μου τα  «Άπαντα—Ποίηση, Πεζός Λόγος, Μελετήματα, Γράμματα» του Κώστα Κρυστάλλη, με Εισαγωγή, κατάταξη, σχόλια του Κ. Πορφύρη, των Εκδόσεων Αυλός, χ.χ. Είναι η Πέμπτη κατά σειρά έκδοση των «Απάντων» του Ηπειρώτη ποιητή και γενικότερα λογοτέχνη και σε πολλά βασίζεται, όπως εισαγωγικά μας πληροφορεί ο Πορφύρης, στις προηγούμενες εκδόσεις των «Απάντων», αλλά είναι εμπλουτισμένη με άρθρα και άλλα κείμενα που δεν συμπεριλαμβάνονται στις προηγούμενες εκδόσεις. Απ’ αυτή την έκδοση ξαναδιαβάζω τα ποιήματα του Κρυστάλλη, κυρίως τα «Αγροτικά» και τα ποιήματα της συλλογής «Ο τραγουδιστής του χωριού και της στάνης». Δεν έχω μαζί μου, εδώ στην Κέρκυρα, άλλα βιβλία για τον Κρυστάλλη εκτός από το «Αφιέρωμα» της Νέας Εστίας στον Κώστα Κρυστάλλη, με επιμέλεια του Ευάγγελου Αυδίκου, που τυχαία πήρα μαζί μου για τις διακοπές, και τον 9ο τόμο της Βασικής Βιβλιοθήκης, που αποτελεί αφιερωματικό τόμο στον Κ. Κρυστάλλη και τον Χρ. Χρηστοβασίλη (Εκδ. Αετός, Α.Ε., 1954), επιμέλεια Λ.Ι. Βρανούση). Τον τόμο αυτόν ανακάλυψα μαζί με την παραπάνω έκδοση των «Απάντων» στη βιβλιοθήκη του σπιτιού, όπου φιλοξενούμαι. Ίσως θα μου χρειάζονταν και μερικά ακόμη βιβλία και περισσότερος χρόνος για να γράψω ένα πληρέστερο κείμενο για τον Κρυστάλλη. Το γεγονός όμως ότι λίγο πριν πεθάνει ο Κρυστάλλης στην Άρτα (22 Απριλίου 1894) ήρθε στην Κέρκυρα (2 Μαρτίου 1894) με την ελπίδα να αναρρώσει στο ήπιο κλίμα της και ακόμη το γεγονός ότι στις μέρες μας καταστρέφουμε αλόγιστα τη φύση, που τόσο πολύ αγάπησε ο Κρυστάλλης, μ’ έκανε να γράψω εδώ λίγες σειρές ως μνήμη του ποιητή.

Καταρχάς, να σημειώσω ότι η ποιητική συνεισφορά του Κρυστάλλη, αλλά και ο περιπετειώδης βίος του και η αρρώστια του που τον οδήγησε σε πρώιμο θάνατο, μόλις που ήταν 26 χρονών, τον κατέστησαν συμπαθή μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων. Ένδειξη αυτής της συμπάθειας αποτελούν οι επανειλημμένες εκδόσεις των «Απάντων» του, η συμπερίληψη του έργου του από τις εγκυρότερες Ιστορίες της Νεοελληνικής Λογοτεχνίες (Κ.Θ. Δημαράς, Λίνου Πολίτη, Μάριο Βίττι, Ρόντρικ Μπήτον), η πλούσια βιβλιογραφία γύρω από το έργο του, καθώς και το ενδιαφέρον των κριτικών για την αποτίμησή του. Οι εκτιμήσεις δεν είναι όλες θετικές, αλλ’ ωστόσο ο Κρυστάλλης  ανθολογήθηκε με υψηλό βαθμό συχνότητας στα εγχειρίδια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Τα ποιήματα π.χ. «Στο Σταυραητό», «Το Ηλιοβασίλεμα», «Ο Τρύγος», «Το κέντημα του μαντηλιού», κ.ά. εδώ και δεκαετίες είναι σταθερά ανθολογημένα στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας ολόκληρα ή αποσπασματικά, επειδή ίσως επικρατεί η άποψη, εν πολλοίς σωστή, ότι η ποίηση του Κρυστάλλη «οροθετήθηκε από την ηθογραφικής στόφας ειδυλλιακή απεικόνιση της ζωής της υπαίθρου και από την αποδοχή του Κρυστάλλη ως αποκλειστικού υμνητή της αγνής φύσης και της παραδοσιακής αγροτικής ζωής» (Δημήτρης Κόκορης, Κώστας Κρυστάλλης και λογοτεχνικός κανόνας, Περ. Νέα Εστία, τχ 1886, Μάρτιος 2021, σ. 106). Ίσως ακόμη, γιατί η θλίψη, ο πόνος και ο τραυματισμένος ψυχισμός που διαχέονται μέσα στα ποιήματά του εξαιτίας της απομάκρυνσής του από τη φύση του ορεινού χωριού του Συρράκου, είναι στοιχεία που συγκινούν και τις δύο κατηγορίες κατοίκων, της πόλης και της υπαίθρου. Ειδικότερα, γράφει ο Αυδίκος, ο Κρυστάλλης «διερμήνευσε με τα πάθη του τον τρόπο που αναπαριστούσε ο κάτοικος της υπαίθρου το αστικό κέντρο» (Αυδίκος Ε., Κώστας Κρυστάλλης, Η επιστροφή. 150 χρόνια από τη γέννησή του (1868-2018), συλλογικός τόμος, Ηπειρωτικές Εκδόσεις «Πέτρα», Αθήνα 2018, σ.13).

Ας πάρω όμως τα πράγματα πάλι από την αρχή όσο αφορά τη λογοτεχνική αποτίμηση του έργου του. Η θέση του Γιάννη Αποστολάκη (Αποστολάκης Γ.Μ., Ο Κρυστάλλης και το δημοτικό τραγούδι, Θεσσαλονίκη 1937) ότι ο Κ. Κρυστάλλης μιμήθηκε δουλικά το δημοτικό τραγούδι φαίνεται ότι επιρρέασε, λιγότερο ή περισσότερο, τους μεταγενέστερους κριτικούς. Καταρχάς, αρνητικές απόψεις διατύπωσε ο Κ.Θ. Δημαράς στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (1948). Μιλώντας για τα Αγροτικά ισχυρίζεται ότι όλη η συλλογή «αποτελείται από μιμήσεις του δημοτικού τραγουδιού.(…) Η πτώση είναι οδυνηρή: την λειότητα, την λιτότητα, το πλαστικό δέσιμο του δημοτικού τραγουδιού, την σοφή και άσφαλτη τοποθέτηση της αρμόδιας λέξης μέσα στον στίχο, την επιγραμματική διατύπωση του συναισθήματος και της ψυχολογίας έρχεται να τα αντικαταστήσει μια φτώχεια καθολική, που προσπαθεί να κρυφτεί μέσα στην αφθονία ενός αχαλίνωτου δεκαπεντασύλλαβου. Το χειρότερο είναι ότι ο Κρυστάλλης παρεμβάλλει κάποιους ατόφυους στίχους του δημοτικού τραγουδιού  μέσα στα ποιήματά του∙ οι τέτοιοι στίχοι λάμπουν απομονωμένοι και πυκνώνουν το σκοτάδι γύρω τους».

Οι εκτιμήσεις αυτές φαίνονται αμέσως ότι είναι υπερβολικές, έστω κι αν ανήκουν στον Δημαρά, του οποίου η Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας θεωρείται ως η καλύτερη. Παρόμοιες απόψεις ωστόσο διατυπώθηκαν και από άλλους κριτικούς, όπως από τον Μάριο Βίττι, στην πρώτη έκδοση τουλάχιστον της Ιστορίας του (1978), και από τον Μπήτον (1996). Ο Λίνος Πολίτης όμως, τρεις δεκαετίες αργότερα, επανεξέτασε την άποψη του ομότεχνού του Δημαρά και προσπάθησε να άρει την απολυτότητα των απόψεών του που απηχούσαν καθαρά τη στερεότυπη θέση του Αποστολάκη ότι δηλαδή ο Κρυστάλλης δεν μετουσιώνει δημιουργικά το δημοτικό τραγούδι, αλλά «το μεταφέρει αυτούσιο σε μια μίμηση δουλική» (…). Οι αυστηρές αυτές κρίσεις, που τις συμμερίζονται και πολλοί νεότεροι κριτικοί, χρειάζονται ίσως κάποια αναθεώρηση. Για να αποτιμήσουμε δικαιότερα την προσφορά του Κρυστάλλη πρέπει να τον απαλλάξουμε από την αξιολογική σύγκριση με το πρότυπο. Φυσικά ο κόσμος του Κρυστάλλη είναι διαφορετικός από τον κόσμο του δημοτικού τραγουδιού (…). Από την άλλη μεριά, ο στίχος του δεν αποτελεί τόσο δουλική μίμηση του δημοτικού τραγουδιού όσο φαίνεται στο πρώτο αντίκρυσμα. Εύτονος, αδρός, πλάθεται με πολλή τέχνη προσωπική, αντλώντας τη δύναμη και την ορμή από το δημοτικό πρότυπο» (Πολίτης, Ιστορία Ν.Ε.Λ., σ. 220-221).

Παρόμοια ήταν και η θέση του Παλαμά της πρώιμης περιόδου ότι δηλαδή «Στον Κρυστάλλη πλέκουν στίχοι της δημώδους ποιήσεως και στίχοι δημώδεις του ποιητή∙ δύσκολα ξεχωρίζουνται αυτοί από εκείνους» (Κ. Παλαμάς,Το έργον του Κρυστάλλη, Άπαντα, τ. Β’, Μπίρης, Αθήνα 1963). Τη γραμμή του Πολίτη ακολουθούν και πολλοί νεότεροι κριτικοί, όπως ο Δημήτρης Κόκορης, ο Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, ο Παντελής Μπουκάλας, η Θάλεια Ιερωνυμάκη, ο Ηλίας Κεφάλας, ο Κώστας Κουτσουρέλης κ.π.ά. Φαίνεται πως ήδη έχουμε πολύ απομακρυνθεί από τον Κ.Θ. Δημαρά και την άποψή του για την απόλυτη εξάρτηση του Κρυστάλλη από την παράδοση του δημοτικού τραγουδιού.

Πριν τελειώσω αυτό το σημείωμα, το οποίο δεν προσθέτει τίποτε παραπάνω απ’ όσα βρίσκει κανείς εύκολα σε πρώτη κιόλας αναζήτηση, αλλά γράφτηκε ως μνήμη του ποιητή, θα ήθελα να πω ότι η απόλυτα αρνητική κριτική ποτέ δεν βοήθησε την πνευματική καλλιτεχνική δημιουργία. Ποτέ δεν στάθηκε ορθή, όταν δεν έλαβε υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες δημιουργίας του έργου και τη ζωή του δημιουργού, που στην προκείμενη περίπτωση του Κώστα Κρυστάλλη ήταν απερίγραπτα άσχημες. Γεννήθηκε (1868) στο Συρράκο της Ηπείρου, μικρός ακολούθησε τον πατέρα του στα Γιάννενα για να τον βοηθήσει στις εμπορικές του εργασίες και συγχρόνως να συνεχίσει τις σπουδές του στη Ζωσιμαία Σχολή. Η επαναστατική του διάθεση και η ποιητική του φύση συνέπραξαν στη δημιουργία της πρώτης του ποιητικής δημιουργίας «Αι σκιαί του Άδου», που αποτέλεσε την αιτία της απόδρασής του (1888) από τα Γιάννενα προς την ελεύθερη Ελλάδα, για να αποφύγει τη σύλληψή του από τις τουρκικές αρχές, επειδή το ποίημά του αποτελούσε φλογερό πατριωτικό κήρυγμα. Πριν τελειώσει τις σπουδές του βρέθηκε στην Αθήνα, μόνος, φτωχός και άρρωστος από φυματίωση. Ο Λ. Βρανούσης δίνει πολλές πληροφορίες για την παιδική ηλικία του ποιητή καθώς και για τη σκληρή εργασία του σε τυπογραφεία της Αθήνας. Σε χρονικό διάστημα μόλις έξι ετών έγραψε όλο το έργο του, για το οποίο ερίζουν οι κριτικοί μας. Πέθανε από την αρρώστια του και από τις κακουχίες της φτώχειας του το 1884, μόλις, όπως ειπώθηκε παραπάνω, είκοσι έξι χρονών.

Τέλος, οφείλουμε μεγάλη ευγνωμοσύνη στον Ευάγγελο Αυδίκο που ανέλαβε και περάτωσε το πολύ δύσκολο έργο του εντοπισμού και περισυλλογής του Αρχείου Κρυστάλλη ( κείμενα δημοσιευμένα, αδημοσίευτα, μελέτες για το έργο του, καθώς και αντικείμενα της καθημερινής προσωπικής ζωής του ποιητή μεταξύ των οποίων την γκλίτσα και τη φλογέρα του.

Κωνσταντίνος Καβάφης «Οροφέρνης»

 

Aυτός που εις το τετράδραχμον επάνω

μοιάζει σαν να χαμογελά το πρόσωπό του,

το έμορφο, λεπτό του πρόσωπο,

αυτός είν’ ο Οροφέρνης Aριαράθου.

Παιδί τον έδιωξαν απ’ την Καππαδοκία,

απ’ το μεγάλο πατρικό παλάτι,

και τον εστείλανε να μεγαλώσει

στην Ιωνία, και να ξεχασθεί στους ξένους.

A εξαίσιες της Ιωνίας νύχτες

που άφοβα, κ’ ελληνικά όλως διόλου

εγνώρισε πλήρη την ηδονή.

Μες στην καρδιά του, πάντοτε Aσιανός·

αλλά στους τρόπους του και στην λαλιά του Έλλην,

με περουζέδες στολισμένος, ελληνοντυμένος,

το σώμα του με μύρον ιασεμιού ευωδιασμένο,

κι απ’ τους ωραίους της Ιωνίας νέους,

ο πιο ωραίος αυτός, ο πιο ιδανικός.

Κατόπι σαν οι Σύροι στην Καππαδοκία

μπήκαν, και τον εκάμαν βασιλέα,

στην βασιλεία χύθηκεν επάνω

για να χαρεί με νέον τρόπο κάθε μέρα,

για να μαζεύει αρπαχτικά χρυσό κι ασήμι,

και για να ευφραίνεται, και να κομπάζει,

βλέποντας πλούτη στοιβαγμένα να γυαλίζουν.

Όσο για μέριμνα του τόπου, για διοίκησι —

ούτ’ ήξερε τι γένονταν τριγύρω του.

Οι Καππαδόκες γρήγορα τον βγάλαν·

και στην Συρία ξέπεσε, μες στο παλάτι

του Δημητρίου να διασκεδάζει και να οκνεύει.

Μια μέρα ωστόσο την πολλήν αργία του

συλλογισμοί ασυνείθιστοι διεκόψαν·

θυμήθηκε που απ’ την μητέρα του Aντιοχίδα,

κι απ’ την παληάν εκείνη Στρατονίκη,

κι αυτός βαστούσε απ’ την κορώνα της Συρίας,

και Σελευκίδης ήτανε σχεδόν.

Για λίγο βγήκε απ’ την λαγνεία κι απ’ την μέθη,

κι ανίκανα, και μισοζαλισμένος

κάτι εζήτησε να ραδιουργήσει,

κάτι να κάμει, κάτι να σχεδιάσει,

κι απέτυχεν οικτρά κι εξουδενώθη.

Το τέλος του κάπου θα γράφηκε κ’ εχάθη·

ή ίσως η ιστορία να το πέρασε,

και, με το δίκιο της, τέτοιο ασήμαντο

πράγμα δεν καταδέχθηκε να το σημειώσει.

Aυτός που εις το τετράδραχμον επάνω

μια χάρι αφήκε απ’ τα ωραία του νειάτα,

απ’ την ποιητική εμορφιά του ένα φως,

μια μνήμη αισθητική αγοριού της Ιωνίας,

αυτός είν’ ο Οροφέρνης Aριαράθου.

Μετά τον θάνατο του Αριαράθου Δ΄ (163/2 π.Χ.), βασιλεύς της Καππαδοκίας έγινε ο γιος του Μιθριδάτης, ο οποίος έλαβε το όνομα Αριαράθης Ε΄ Ευσεβής Φιλοπάτωρ. Ο νέος βασιλεύς διακρίθηκε για τις φιλοσοφικές του διατριβές και την όλη πνευματική κίνηση που δημιούργησε και ενίσχυσε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του (163/2-130 π.Χ.). Νεότατος είχε σταλεί στην Αθήνα, όπου έλαβε ελληνική παιδεία και αναγορεύθηκε Αθηναίος πολίτης.

Με τους Ρωμαίους ο Αριαράθης Ε΄ ανανέωση την «φιλίαν και συμμαχίαν» και απέρριψε, ύστερα από υπόδειξή τους, την πρόταση του Δημητρίου Σωτήρος (που επιθυμούσε να επαναφέρει την Καππαδοκία στη σφαίρα επιρροής του) να πάρει σύζυγο από τον οίκο των Σελευκιδών, τη χήρα του Περσέως Λαοδίκη. Ωστόσο προσπάθησε να μην έρθει σε ρήξη με τον Δημήτριο: αρνήθηκε να ενισχύσει τις κυριαρχικές τάσεις του Αρταξία της Μεγάλης Αρμενίας, ο οποίος ήταν σύμμαχος του Τιμάρχου, και συγκρούσθηκε με τον επαναστάτη σατράπη της Κομμαγηνής Πτολεμαίο, ακολουθώντας συστηματικά φιλειρηνική πολιτική.

Κατά το 160 π.Χ. ο Αριαράθης Ε΄ έστειλε πολύτιμο στέφανο στη Ρώμη για να εκδηλώσει την αφοσίωσή του προς τους Ρωμαίους. Έχοντας πρόθυμο συνήγορό του τον Τιβέριο Σεμπρώνιο Γράκχο, ο οποίος κατά την επίσκεψή του στην Καππαδοκία τον είχε πείσει να απορρίψει το συνοικέσιο που του πρότεινε ο Σελευκίδης Δημήτριος, κέρδισε την εύνοια της Συγκλήτου που τον τίμησε εξαιρετικά.

Παρά τη ρωμαϊκή όμως υποστήριξη, ο Αριαράθης Ε΄ εκδιώχθηκε από την αρχή (γύρω στο 158 π.Χ.) από τον Οροφέρνη, πρεσβύτερο «αδελφό» του, πραγματικό ή υποτιθέμενο, που είχε την υποστήριξη του Σελευκίδη βασιλέως. Ο έκπτωτος βασιλεύς κατέφυγε στη Ρώμη, όπου έσπευσε να στείλει πρεσβεία και ο Οροφέρνης, επιδιώκοντας να επιτύχει την αναγνώρισή του και να ανανεώσει την «φιλίαν και συμμαχίαν», αλλά κυρίως να παρακολουθήσει από κοντά και να αντιδράσει στα λεγόμενα του Αριαράθου.

Ο Οροφέρνης με τον χαρακτήρα του και τη συμπεριφορά του προς τους υπηκόους του έγινε μισητός. Φόνευε τους πλουσιότερους για να πάρει χρήματα και δεν υπολόγιζε την αντίδραση που θα προκαλούσε η τακτική του. Από τα χρήματα που συνάθροισε έδωσε ένα τεράστιο ποσό στον βασιλιά Δημήτριο Α΄, ως ανταμοιβή για την υποστήριξή του, και μικρότερα ποσά σε άλλους.

Η διαμάχη μεταξύ του Αριαράθου Ε΄ και του Οροφέρνη ήταν φυσικό να απασχολήσει τη Ρώμη που, αποφεύγοντας να πάρει σαφή θέση υπέρ του ενός ή του άλλου για να μη δυσαρεστήσει τους άμεσα ενδιαφερόμενους προστάτες τους Ατταλίδες και Σελευκίδες, αποφάνθηκε ότι ο Αριαράθης και ο Οροφέρνης έπρεπε να μοιράσουν την αρχή. Η ρωμαϊκή σύσταση δεν έγινε δεκτή από τον Οροφέρνη και ο Αριαράθης, αφού διέφυγε δύο δολοφονικές απόπειρες εναντίον του (στην Κέρκυρα και στην Κόρινθο), κατέφυγε τελικά στο Πέργαμο, καραδοκώντας την ευκαιρία να ανακτήσει την εξουσία. Πραγματικά ο βασιλιάς του Περγάμου Άτταλος Β΄ ικανοποίησε το αίτημα του Αριαράθου και τον αποκατέστησε με τη βοήθεια των περγαμηνών όπλων στον θρόνο της Καππαδοκίας (156 π.Χ.), καταφέρνοντας σοβαρό πλήγμα στην πολιτική του Δημητρίου.  

εφημερἰδα Αντίλαλοι του Συρράκου, το καλοκαιριάτικο φύλλο του 2022

 

8ο Θερινό Σχολείο Τζουμέρκων και Νοτιοανατολικής Πίνδου με θέμα: Τα αυλάκια της ζωής Περιβάλλον, τεχνολογία και κοινωνία Γαρδίκι Φθιώτιδας, 22 -27 Αυγούστου 2022

1.  

ΗΜΕΡΑ	ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ	ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ/ΤΡΙΑ	ΤΙΤΛΟΣ	ΔΙΑΡΚΕΙΑ (min)
Δευτέρα 22-8-2022 (απόγευμα)	ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΕΣ ΟΜΙΛΙΕΣ	Χαιρετισμοί επισήμων
(17.30) Πληροφόρηση εκπαιδευομένων - παρουσίαση ομάδας (18.30-20.00) Επίσημη έναρξη-Χαιρετισμοί, Κεντρικές Ομιλίες ΔΕΙΠΝΟ		ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΑΥΔΙΚΟΣ, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας	Χαιρετισμός - Κήρυξη έναρξης εργασιών του Θ.Σ. – Βραβεύσεις	15
		ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ,  Διευθύντρια Ερευνών, Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας Ακαδημία Αθηνών	«Περιβάλλον-κοινωνία-πολιτισμός: προσεγγίσεις μιας διαλεκτικής σχέσεις»	20
		ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΚΑΝΕΛΛΟΣ, Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός, συγγραφέας και ερευνητής	«Ο τόπος μας και οι άνθρωποί του»	20
Τρίτη 23-8-2022 (πρωί)	ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 10 Κοινωνική και πολιτισμική προσέγγιση του περιβάλλοντος
		ΜΙΧΑΗΛ ΒΡΑΧΝΑΚΗΣ, Καθηγητής Τμήματος Δασολογίας, Επιστημών Ξύλου & Σχεδιασμού Πανεπιστημίου Θεσσαλίας	"Κοινωνική και πολιτισμική προσέγγιση των λιβαδιών: Ξεχασμένες σχέσεις - νέες προκλήσεις"	20
		ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΣΤΑΡΑ, Ph.D Λαογραφία, M.Sc Οικολογία, Διδάσκουσα τμήματος ΒΕΤ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων	«Τα ιερά δάση του Ζαγορίου ως τοπικά προσαρμοσμένο σύστημα διαχείρισης των κοινών»	20
		ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΜΠΑΡΜΠΑΛΕΞΗΣ, Honorary Research Fellow, Elphinstone Institute, University of Aberdeen, United Kingdom Μεταδιδακτορικός Ερευνητής, Τομέας Βυζαντινής Φιλολογίας και Λαογραφίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών	«Νεοπαγανισμοί και το Σκωτσέζικο τοπίο: Η αναβίωση τοπικών πνευματικών παραδόσεων μέσω της επαφής με το φυσικό περιβάλλον και η αλληλεπίδραση του φυσικού περιβάλλοντος με το υπερφυσικό»	20
		Παρεμβάσεις –Συζήτηση   ΓΕΥΜΑ	Δασικός Συνεταιρισμός Κυριακοχωρίου –κ. Λαχανάς - ΚΟΙΝ.ΣΕΠ Παλαιοβράχας –Γ. Στριφτός (εκπρόσωπος Κτηνοτρόφων & ΤΟΕΒ)
Τρίτη 23-8-2022 (απόγευμα)	ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2ο Προβιομηχανική τεχνολογία και εκσυγχρονισμός: μορφές χρήσης των ήπιων μορφών ενέργειας	ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, Ερευνήτρια Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας	«Προβιομηχανική τεχνολογία και μορφές χρήσης των υδάτινων πηγών ενέργειας»	20
		ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ, Καθηγητής Τμήματος Δασολογίας, Επιστημών Ξύλου & Σχεδιασμού Πανεπιστημίου Θεσσαλίας	"Κλιματική αλλαγή - Δασικές Πυρκαγιές. Βέλτιστα χωρο-θετικά σχήματα άμεσης επέμβασης"	20
		ΜΑΡΙΑΝΘΗ ΚΑΠΛΑΝΟΓΛΟΥ, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λαογραφίας Τμήματος Φιλολογίας ΕΚΠΑ,  Διευθύντρια Λαογραφικού Μουσείου & Αρχείου     ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΖΑΣ, Επίκουρος Καθηγητής Αστικής Λαογραφίας Τμήματος Φιλολογίας ΕΚΠΑ	«Λαϊκή και έντεχνη  λογοτεχνία – παραδόσεις - αφηγήσεις. Η «μαγεία» της εργασίας: παραμύθια και ανέκδοτα των επαγγελματικών ομάδων (αγρότες, ναυτικοί, μάστορες - τεχνίτες)»	20
		Παρεμβάσεις : Χαρτογράφηση των προβιομηχανικών εργαστηρίων της περιοχής (νερόμυλοι, μπαρουτόμυλοι κ.ά) Κ. Μπαλωμένος (Φυσικός), Γ. Βες (Φιλόλογος) - Συζήτηση ΓΕΥΜΑ	ΒΡΑΔΙΑ ΣΤΟ ΥΠΑΙΘΡΟ (ΠΡΟΑΙΡΕΤΙΚΗ)   Αφήγηση παραμυθιών από τη Γεωργία Καλλέργη, εκπ/κό.   Αστροπαρατήρηση (Κώστας Λούβαρης, Μέλος του ΣΕΑΝ)
Τετάρτη 24-8-2022 (πρωί)	ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 3ο Περιβάλλον και τοπική κοινωνία: αξιοποίηση φυσικών πολιτισμικών πόρων	ΒΑΣΙΛΗΣ ΔΑΛΚΑΒΟΥΚΗΣ, Αναπληρωτής Καθηγητής τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης   ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΡΑΒΒΑ, Επίκουρη Καθηγήτρια τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης	"Τοπική παραγωγή άλλοτε και τώρα: άτυπες και τυπικές πρακτικές οικονομικής δραστηριότητας"	20
		ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΔΡΑΚΟΥ, Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήματος Γεωγραφίας Χαροκοπείου Πανεπιστημίου	«Οικοσυστημικές Υπηρεσίες: υλικές και άυλες συνεισφορές της φύσης στην κοινωνία»	20
		ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΚΑΣΙΜΗΣ, Ομότιμος Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών	«Η νέα ευρωπαϊκή αγροτική πολιτική αντιμέτωπη με τις νέες προκλήσεις της κλιματικής κρίσης και της επισιτιστικής ασφάλειας»	20
		Παρεμβάσεις – Συζήτηση ΓΕΥΜΑ	Κ. Στεφανής «ΑΓΡΙΑ ΜΕΛΙΣΣΑ» - Δ. Παπακωνσταντίνου «ΡΟΥΜΕΛΗ»- Β. Λάγιου
Τετάρτη 24-8-2022  (απόγευμα)	ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 4ο Διατροφικές τοπικές παραδόσεις & εκσυγχρονισμός: αξιοδότηση/αξιοποίηση τοπικών διατροφικών προϊόντων, υλική & άυλη πολιτιστική κληρονομιά	ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΓΟΥΣΙΟΣ, Καθηγητής Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας & Περιφερειακής Ανάπτυξης Παν. Θεσσαλίας	«Το πέρασμα από την πρώτη ύλη στον πόρο και η σημασία της συνάντησης της οικονομίας με την κληρονομιά για τις περιοχές της υπαίθρου»	20
		ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΜΠΕΜΠΕΛΗ, Καθηγήτρια Τμήματος Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών	«Τοπικές ποικιλίες καλλιεργουμένων ειδών: ένα πολυδιάστατο φαινόμενο»	20
		ΜΑΡΙΑ ΣΚΑΡΛΑΤΟΥ, Μαθηματικός Δ.Ε., M.Ed.	Πρόταση για «σηκωμένο αυλάκι» στο Κυριακοχώρι	20
		Παρεμβάσεις - Συζήτηση	Αντιπεριφερειάρχης Αγροτικής Οικονομίας & Αλιευτικής Πολιτικής – Ελαιοπαραγωγός- Οινοποιός Γ. Κατσίκας – Ειδικός στα μανιτάρια Χ. Χονδραλής
Πέμπτη 25-8-2022 (πρωί)	ΑΣΚΗΣΗ ΕΠΙΤΟΠΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Α) Θεωρητική εξοικείωση με την επιτόπια έρευνα (08.45-09.45) Β) Επιτόπια έρευνα (κατά ομάδες)
(απόγευμα)	Επεξεργασία ερευνητικών δεδομένων - Δείπνο
Παρασκευή 26-8-2022 (πρωί )	ΑΣΚΗΣΗ ΕΠΙΤΟΠΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γεύμα
(απόγευμα)	Επεξεργασία δεδομένων επιτόπιας έρευνας
(βράδυ)	Το καθιερωμένο γλέντι του Θερινού Σχολείου στο Κυριακοχώρι
Σάββατο 27-8-2022 (πρωί)	Παρουσίαση Ημερολογίων Άσκησης Επιτόπιας Έρευνας – Κλείσιμο εργασιών Θερινού Σχολείου - Αναχώρηση

 

 

 

 

Γιάννης Μαντζίλας, ο σταυραετός του Συρράκου και της Παλιάς Πεντέλης. Απών