Συνέντευξη στον Ντίνο Γιώτη, περιοδικό ARTAPRESS(www.artapress.gr), τεύχος 59(Μάρτιος 2011)

ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΑΥΔΙΚΟΣ

ΤΟΥ ΝΤΙΝΟΥ ΓΙΩΤΗ

Δημοσίευση: 03-03-2011 - Τεύχος: Τεύχος 59 (Μάρτιος 2011)

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: ΝΤΙΝΟΣ ΓΙΩΤΗΣ

«Χρειάζεται να δώσουμε όραμα στους νέους. Να πιστέψουν πως όλα δεν είναι αποκλειστικά και μόνο υπόθεση δοσοληψίας.»

Γυρνώντας στα παλιά: πώς βρεθήκατε στο χώρο της λογοτεχνίας;
Μου άρεσε πάντα να γράφω, μάλιστα μ’ έναν τρόπο που δεν είχε τα κλασικά γνωρίσματα της επιστημονικής γραφής. Όμως, στη λογοτεχνία με μύησε ο παππούς μου, τον οποίο δεν γνώρισα αλλά η ιστορία του πάντα με απασχολούσε. Σκοτώθηκε από διασταυρούμενα πυρά Ελασιτών και Εδεσιτών στο Συρράκο. Ήταν ένα θύμα που ουδέποτε αναγνωρίστηκε ως τέτοιο από αυτούς που αποδίδουν τιμές. Δεν ανήκε πουθενά κι έτσι η μνήμη του περιθωριοποιήθηκε. Η ανάγκη να μιλήσω γι’ αυτόν μ’ έναν τρόπο τρυφερό με έφερε στη λογοτεχνία, με την οποία συζούσα για πολύ καιρό. Ένιωθα πως του το χρωστούσα.

Ίντερνετ και λογοτεχνία. Tί είδους σχέση;
Το διαδίκτυο είναι μια νέα γλώσσα κι ως τέτοια προκαλεί αμηχανία σ’ αυτούς που είχαν μάθει σ’ άλλες μορφές επικοινωνίας. Είναι η ίδια καχυποψία που συνάντησε η τυπογραφία όταν έφερε έναν άλλο κόσμο, διαφορετικό από τον χειρόγραφο και προφορικό. Το διαδίκτυο από μόνο του έχει μαγεία. Είναι η δυνατότητα να ανακαλύψεις ανθρώπους, τόπους, προβληματισμούς. Είναι η ταχύτητα. Είναι που δημιουργεί έναν διαδικτυακό τόπο, όπου δεν ισχύει ο χώρος όπως τον ξέρουμε ως τώρα. Καταργεί τα σύνορα της απόστασης αλλά και τις δεσμεύσεις της αγοράς. Παρακολουθώ τα ηλεκτρονικά περιοδικά για τη λογοτεχνία που δημιουργούν μια φουσκοθαλασσιά στη δημιουργία. Νέοι ποιητές και πεζογράφοι έχουν την ευκαιρία να προβάλλουν το έργο τους. Ιδίως για τους ποιητές το διαδίκτυο είναι ένα βήμα που τους ανοίγει δρόμους επικοινωνίας με ακροατήρια που ενδεχομένως δεν έχουν τακτική επίσκεψη στα συμβατικά βιβλιοπωλεία και περιοδικά. Προσωπικά χρησιμοποιώ το διαδίκτυο. Διαθέτω ιστολόγιο (www.evangelosavdikos.blogspot.gr), στο οποίο προτείνω βιβλία για ανάγνωση αλλά και αναρτώ ό,τι έχει σχέση με τα δικά μου έργα.

Ζούμε στην εποχή της εικόνας. Πιστεύετε ότι η τηλεόραση έχει επιβάλλει, ανεπιστρεπτί, την εύκολη θέαση και κατά συνέπεια η ανάγνωση παραμερίζεται;
Ξοδεύουμε πολλές ώρες στην οθόνη της τηλεόρασης κι αυτό είναι σε βάρος της ανάγνωσης λογοτεχνίας. Για το αν αυτό είναι δρόμος χωρίς γυρισμό δεν μπορώ να το πω με σιγουριά. Ασφαλώς, η εικόνα έχει τη δική μας δύναμη. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Εξαρτάται από τον τρόπο που χρησιμοποιείται. Σήμερα, αυτό που χαρακτηρίζει την εικόνα είναι η ταχύτητα, ο στροβιλισμός της κάμερας και ο καταιγισμός σκηνών. Είναι κάτι που επιβλήθηκε από τις επιλογές ταινιών που κάνουν οι τηλεοπτικοί σταθμοί. Σ’ αυτό το ρυθμό χτίζονται και τα διάφορα σίριαλ. Έτσι γνωστός τηλεοπτικός έκρινε αρνητικά την τηλεοπτική σειρά «Το νησί», γιατί υιοθέτησε τον αργό ρυθμό του Αγγελόπουλου. Αναφέρω το παράδειγμα για να απαντήσω στο ερώτημά σας. Πιστεύω στη μαγεία του διαβάσματος. Αν η τηλεόραση βοηθήσει σ’ αυτό, θεωρώ ότι μπορούμε να έχουμε καλά αποτελέσματα για την ανάγνωση λογοτεχνίας.

Βρίσκετε κάποιου είδους ευτυχία στην ανάγνωση των βιβλίων;
Ανήκω σε μια γενιά που μεγάλωσε με το διάβασμα. Ήταν ο μόνος τρόπος να ανακαλύψει καινούργιους πολιτισμούς, να ταξιδέψει, να διασκεδάσει, να αποκτήσει γνώσεις. Θεωρώ λοιπόν πως η ανάγνωση είναι μια μύηση σε έναν διαφορετικό κόσμο κάθε φορά. Είναι η ησυχία, η σιωπή, η ηδονή που προσφέρει ο ήχος των σελίδων που αλλάζουν, η ανακάλυψη των ηρώων, η αγωνία για την εξέλιξη, η κορύφωση, η λύτρωση-όποιο κι αν είναι το τέλος. Το διάβασμα είναι μια προσωπική υπόθεση που προσφέρει συγκινήσεις. Δεν αλλάζω αυτή την ευκαιρία.

Τί θα αλλάζατε από την σημερινή εικόνα της Ελλάδας;
Αυτό που λείπει από τη σημερινή Ελλάδα είναι η ελπίδα, η αισιοδοξία. Η χώρα μας χρειάζεται πιο υπεύθυνους ανθρώπους σε όλους τους τομείς. Χρειάζεται να δώσουμε όραμα στους νέους. Να πιστέψουν πως όλα δεν είναι αποκλειστικά και μόνο υπόθεση δοσοληψίας.

Εξακολουθείτε να επιστρέφετε στο γενέθλιο τόπο, κυριολεκτικά και μεταφορικά;
Ο γενέθλιος τόπος είναι ένας ομφάλιος λώρος, από τον οποίο δεν μπορεί κανείς να ξεφύγει. Όσο κι αν του γυρίζεις τις πλάτες, θα βρει τον τρόπο να σε επισκεφτεί είτε στα όνειρα, είτε στις στιγμές της ενοχής είτε στις ώρες της νοσταλγίας. Η Ήπειρος είναι ένας τόπος που με συνοδεύει. Νιώθω έτσι κι αλλιώς προσωρινός, όπου κι αν πηγαίνω (Αλεξανδρούπολη, Βόλος, Φλώρινα). Πάντα επιστρέφω στο σπίτι μου στην Πρέβεζα. Ο χρόνος των διακοπών αποκτά νόημα όταν ασχολούμαι με τα δέντρα μου, μαζεύω χόρτα και απολαμβάνω τον Αμβρακικό κόλπο άλλοτε ήρεμο κι άλλοτε φουρτουνιασμένο. Τα ακαρνανικά βουνά κι ο άγιος Θωμάς είναι τα ορόσημα του κόσμου τις ώρες του καφέ, ενώ η θωριά της Λευκάδας δίνει γήινο σχήμα στο Ιόνιο πέλαγος. Το καλοκαίρι το Συρράκο, ο τόπος καταγωγής, γίνεται ο τόπος επιστροφής στην προγονική μνήμη και ανανέωσης των όρκων πίστης με τις σκιές των νεκρών μας που σέρνουν τον Γιαν’Κώστα στην Γκούρα. Αυτός ο κόσμος είναι η μήτρα της λογοτεχνικής μου έμπνευσης. Νιώθω ακρωτηριασμένος χωρίς αυτό τον κόσμο. Είναι το μαξιλάρι μου στη διασπορά.

Τί σας αρέσει από (σ)την Ήπειρο;
Είναι η ποικιλία της. Συνήθως, πολλοί ταυτίζουν την Ήπειρο με τα Γιάννινα, ιδίως το Ζαγόρι. Η Ήπειρος είναι πολλά πράγματα, κρύβει εκπλήξεις κι αντιθέσεις που ανανεώνουν συνεχώς στην Ήπειρο. Ποτέ δεν την χορταίνεις. Από τη βόρεια Πίνδο και τα Τζουμέρκα ως τον κάμπο της Άρτας και τα παράλια του Ιονίου οι εικόνες και οι μορφές του πολιτισμού είναι πολλές.

Τί δεν σας αρέσει από (σ)την Ήπειρο;
Οι Ηπειρώτες που έχουν πετύχει τόσα πολλά στη διασπορά δεν έχουν καταφέρει να συνεργαστούν. Οι διάφορες περιοχές φαίνεται να ακολουθούν παράλληλους δρόμους. Η Ήπειρος είναι, ίσως η μόνη περιφέρεια στην Ελλάδα, που δεν έχει ισορροπία.

Ποια είναι τα σχέδιά σας για το άμεσο μέλλον;
Ως γραφιάς δεν μπορώ παρά να σχεδιάζω και να γράφω λογοτεχνία. Είναι η ασπίδα μου στις “κατραπακιές” της καθημερινότητας.

Ποια συμβουλή έχετε κρατήσει για τη ζωή, ως μότο, από τους γονείς σας;
“Πάρε, γιε μου, τη ζωή σου στα χέρια σου”. Αυτό φιλοδοξώ να αφήσω στους νέους, τους μαθητές μου, αλλά και στο δικό μου γιο.

Μεταμφίεση και Απόκριες - Ένας Ανάποδος Κόσμος, ARTAPRESS(www.artapress.gr), Τεύχος 59 (Μάρτιος 2011)

Μεταμφίεση και Απόκριες - Ένας Ανάποδος Κόσμος

Του ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΥΔΙΚΟΥ

Δημοσίευση: 03-03-2011 - Τεύχος: Τεύχος 59 (Μάρτιος 2011)

Στις αποκριές, οι ρόλοι αλλάζουν. Καθένας που συμμετέχει βρίσκει την ευκαιρία να βγει έξω από την τυποποίηση, να αμφισβητήσει, να διακωμωδήσει. Η μεταμφίεση αναλαμβάνει να δώσει μορφή στην πρόσκαιρη αντι-δομή, που έχει τη θέση της βαλβίδας στην “χύτρα ταχύτητας”. Βοηθάει να φύγει ο ατμός, να αποκατασταθεί η ισορροπία και στη συνέχεια τα πράγματα να συνεχίσουν το γνώριμο ρυθμό.

Μεγαλώσαμε περιμένοντας τις αποκριές, ήταν ο καιρός για ξεσάλωμα. Ήταν η μόνη περίπτωση που η αναζήτηση παλιών ρούχων δεν δημιουργούσε άλλους συνειρμούς. Φουστάνια, ζακέτες, στηθόδεσμοι έβγαιναν από τα ερμάρια για να ντύσουν το γιο, τον αδελφό. Κοντά σ’ αυτά, κουρέλια, αταίριαστα ρούχα που ο στόχος τους ήταν να παραπλανήσουν, να δώσουν την ευκαιρία σ’ αυτόν που τα φορούσε να αλλάξει ταυτότητα, να γίνει κάποιος άλλος. Ήταν η περίοδος της αθωότητας που η μεταμφίεση στηριζόταν στην ανάγκη όλων να διακόψουν τη ρουτίνα, να κρύψουν το πρόσωπό τους, να ξεφύγουν υποδυόμενοι ρόλους.

Στα καρναβάλια των πόλεων, τα λεγόμενα αστικά καρναβάλια, εκείνο που προείχε ήταν η μεταμφίεση. Αντίθετα, στα αγροτικά δρώμενα η μεταμφίεση περιορίζεται σε συγκεκριμένους ρόλους που υπηρετούσαν το θάνατο της φύσης αλλά και την αναγέννησή της. Ένα τέτοιο είναι ο “Γληγοράκης” της Βόνιτσας.

Σε κάθε περίπτωση η μεταμφίεση είναι το κύριο μέσο για τη συμμετοχή σε μια αποκριάτικη εκδήλωση. Είναι ένα μέσο για αλλαγή, για ανατροπή των αντιλήψεων που είναι κυρίαρχες. Το καρναβάλι είναι, πρωτίστως, ένα ανεστραμμένο είδωλο του κόσμου, στο οποίο οι συμμετέχοντες αρπάζουν την ευκαιρία να βγάλουν τη γλώσσα στον ορθολογικό κόσμο. Σύμφωνα με τον Turner, τα καρναβάλια είναι μια αντι-δομή. Με άλλα λόγια, αυτό σημαίνει πως οι συγκεκριμένες τελετουργίες γυρίζουν ανάποδα τον κόσμο. Στον υπόλοιπο χρόνο, όλοι έχουν μια συγκεκριμένη στην κοινωνική δομή, στον τρόπο δηλαδή που είναι οργανωμένος ο κόσμος. Στις αποκριές, οι ρόλοι αλλάζουν. Καθένας που συμμετέχει βρίσκει την ευκαιρία να βγει έξω από την τυποποίηση, να αμφισβητήσει, να διακωμωδήσει. Η μεταμφίεση αναλαμβάνει να δώσει μορφή στην πρόσκαιρη αντι-δομή, που έχει τη θέση της βαλβίδας στην “χύτρα ταχύτητας”. Βοηθάει να φύγει ο ατμός, να αποκατασταθεί η ισορροπία και στη συνέχεια τα πράγματα να συνεχίσουν το γνώριμο ρυθμό.

Το καλό με τη μεταμφίεση παλιότερα ήταν ότι είχε αυθορμητισμό. Σχεδόν τίποτε δεν ήταν προγραμματισμένο. Οι μεταμφιεζόμενοι ανακύκλωναν ρούχα που υπήρχαν στο σπίτι. Εκείνο που έδινε τον τόνο ήταν ο παράταιρος συνδυασμός και ο διαφορετικός ρόλος που υποδυόταν (ρόλος του αντίθετου φύλου, διαφορετικής ηλικίας). Σήμερα, η μεταμφίεση είναι οργανωμένη και συνδεμένη με την αγορά. Η έμπνευση πλέον προέρχεται από γεγονότα πανεθνικής ή παγκόσμιας εμβέλειας. Οι στολές είναι απαστράπτουσες, με υφάσματα αγορασμένα. Το θετικό είναι πως οι καρνιβαλιστές λειτουργούν ως ομάδα που προετοιμάζεται αρκετό διάστημα. Δίνει λοιπόν η διαδικασία αυτή μεγαλύτερο βάρος στην παρέα και στη σύλληψη του θέματος, στα πλαίσια του οποίου όλα τα μέλη αναλαμβάνουν ίδιους ρόλους.

Η αλλαγή αυτή φαίνεται στην Ήπειρο στο καρναβάλι των γυναικών. Ξεκίνησε από κάποιες τολμηρές γυναίκες της Πρέβεζας (Παπατσώτσου, Ε. Νίκα, Α. Ντάβαρη, Ε. Νάνου, κ.λπ..), που είχαν την πρωτοβουλία να ταράξουν τα νερά της καθημερινότητας. Έχοντας μαζί τους τον Τάσιο Γιαμά, τον μοναδικό άντρα, διέσχιζαν τους δρόμους της πόλης προσφέροντας χαρά. Ήταν ο αυθορμητισμός το στοιχείο που χαρακτήριζε όλα όσα έκαναν.

Τις τελευταίες δεκαετίες το καρναβάλι των γυναικών επεκτάθηκε και σε άλλες πόλεις (Άρτα). Απέκτησε όμως πιο τυποποιημένα γνωρίσματα. Ακολούθησε την πορεία όλων των καρναβαλίστικων εκδηλώσεων στις πόλεις που, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, μοιάζουν μεταξύ τους. Η μεταμφίεση συνεχίζει να εκτονώνει τους συμμετέχοντες. Όμως, η παρέλαση με την οποία κορυφώνονται οι εκδηλώσεις και οι ωραίες, φανταχτερές στολές αφαιρούν τον αυτοσχεδιασμό. Η μουσική, τα μεγάφωνα, η τοπική αυτοδιοίκηση, η παρουσία των τοπικών αρχών, η εξέδρα είναι στοιχεία δανεισμένα από τις παρελάσεις των εθνικών εορτών. Επιπλέον, τα κορμιά των καρναβαλιστών μοιάζουν “φυλακισμένα” σε ατσαλάκωτα κουστούμια. Η μεταμφίεση αυτή όμως δεν υπηρετεί το στόχο του ανεστραμμένου είδωλου. Ίσως χρειάζεται επιστροφή σε παλιότερες εποχές, όταν ο αυτοσχεδιασμός τροφοδοτούσε το μπρίο, την απελευθέρωση, το ξεσάλωμα.

Γιάννης Μπασκόζος, Από την προξενήτρα στα γραφεία συνοικεσίων, εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, Κυριακή,27/2/2011

ΣΧΕΣΕΙΣ

Ζητώ σύζυγο, όχι ξανθοκόκκινο, όχι με μπλε μάτια

Πώς είναι δυνατόν, στις αρχές του 21ου αιώνα, να ζει και να βασιλεύει ο θεσμός του συνοικεσίου; Ο καθηγητής Λαογραφίας Ευάγγελος Αυδίκος δίνει τις απαντήσεις του παρουσιάζοντας τον θεσμό όχι στα χρόνια του ΄50 αλλά στατέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα

Ι. Ν. ΜΠΑΣΚΟΖΟΣ | Κυριακή 27 Φεβρουαρίου 2011

 

«Η προδιαγραφή του να είναι: ΟΧΙ ΞΑΝΘΟΚΟΚΚΙΝΟΣ, ΟΧΙ ΜΕ ΜΠΛΕ ΜΑΤΙΑ. Να είναι δυναμικός,εμφανίσιμος,ευκατάστατος, να θέλει να ζήσει εδώ, να έχουν ευαισθητοποιηθεί τα ένστικτά του, να είναι υγιής σωματικά, πνευματικά...». Το απόσπασμα είναι από επιστολή προς γραφείο συνοικεσίων, γυναίκας 43 ετών, η οποία αναζητεί γαμπρό. Η ίδια είναι «υψηλή 1,72,λεπτή, μάτια γαλανά,μαύρα μαλλιά,οβάλ πρόσωπο, αριστοκρατική εμφάνιση, ευγενική, συναισθηματική, μεθοδική, ορθολογική, αισιόδοξη, αναλυτική, διακριτική, ήρεμη, υπομονετική, με πτυχίο αγγλικής,γερμανικής,με γνώσεις ψυχολογίας,ελληνικής και ξένης πεζογραφίας,ποίησης,κλασικών συγγραφέων». Και όμως, αυτή η σούπερ προσοντούχος γυναίκα ψάχνει σύζυγο μέσω γραφείου συνοικεσίων. Και αυτό συμβαίνει σήμερα.

Ο καθηγητής Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλίας κ. Ευάγγελος Αυδίκος μελετά εδώ και καιρό αστικά πολιτιστικά μορφώματα. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζει τον θεσμό των συνοικεσίων από το τέλος του 20ού αιώνα ως σήμερα: μοιάζει απίστευτο, αλλά είναι η οδυνηρή πραγματικότητα. Μπορεί να χαμογελάτε καθώς διαβάζετε αυτές τις γραμμές. Δικαιολογημένα, αφού ο πολίτης των αρχών του 21ου αιώνα αδυνατεί να κατανοήσει πώς τόσοι σύγχρονοι άνθρωποι ψάχνουν σύντροφο με τη βοήθεια ειδικών γραφείων.

Ο Ευ. Αυδίκος σημειώνει ότι η εποχή μας επιδεικνύει αλαζονεία σε σύγκριση με το παρελθόν, μάλλον επειδή πιστεύεται ότι η πρόοδος των επιστημών έχει απελευθερώσει και τις σχέσεις των δύο φύλων. Η πραγματικότητα όμως δείχνει το αντίθετο. Η αποθέωση του ατομισμού και της αποξένωσης στην εποχή της ταχύτητας και των ΜΜΕ έφερε τη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, τη δυσκολία στην εξεύρεση ερωτικών συντρόφων. Σύμφωνα με τη μελέτη του συγγραφέα, οι άνθρωποι που γεμίζουν τα γραφεία συνοικεσίων είναι στην πλειονότητά τους καθημερινοί άνθρωποι που βουλιάζουν στη μοναξιά.

Σκηνή από το «Sugartown», μια κωμωδία με θέμα την αναζήτηση νύφης στο εξωτερικό από τους άρρενες κατοίκους της Ζαχάρως Ηλείας

Οι κατηγορίες όσων απευθύνονται σε γραφεία συνοικεσίων χωρίζονται ως εξής: άνδρες και γυναίκες που είναι ανύπαντροι/ες, ως 30 ετών. Η κατηγορία αυτή προέρχεται κυρίως από επαρχία, όπου δύσκολα βρίσκεις υποψήφια σύζυγο. Ας θυμηθούμε την περιβόητη ταινία «Sugartown», όπου αναζητούσαν νύφες στο εξωτερικό στη Ζαχάρω Ηλείας.

Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει ανύπαντρους/ες πάνω από 30 ετών. Είναι άνθρωποι που για επαγγελματικούς λόγους ή λόγω μακρόχρονης απουσίας στο εξωτερικό αμέλησαν τα προσωπικά τους ζητήματα και τώρα, πιεζόμενοι από τον κοινωνικό τους κύκλο ή από τον χρόνο, αποφασίζουν να δώσουν μια λύση. Η τρίτη κατηγορία καταφευγόντων στα γραφεία συνοικεσίων είναι οι διαζευγμένες. Μια κατηγορία διευρυμένη, κατά τον συγγραφέα, με την πλειονότητα των γυναικών να είναι πανεπιστημιακής μόρφωσης και κάτοικοι αστικών κέντρων.

Η τέταρτη κατηγορία αποτελείται από τους διαζευγμένους. Συνήθως προβάλλουν το μοντέλο ενός σύγχρονου πετυχημένου άνδρα και έλκονται περισσότερο από αγγελίες πλούσιων και επιτυχημένων γυναικών. Η πέμπτη κατηγορία είναι οι... περίφημες χήρες/οι. Η πυρηνική οικογένεια δεν χωρά πλέον τους γονείς, οι οποίοι επί χρόνια έμεναν μαζί με τις οικογένειες των παιδιών τους. Οι χήροι/ες αναζητούν μια οικονομική ασφάλεια, αλλά και μια παρέα προς το τέλος της ζωής τους. Τελευταία κατηγορία, οι Ελληνες της Διασποράς που αναζητούν σύντροφο ζωής... με ιθαγένεια: μια ελληνίδα ή έναν έλληνα σύζυγο.

Για όλους αυτούς η εποχή μας είναι πολύ σκληρή. Και τα γραφεία συνοικεσίων υπόσχονται μια κάποια λύση. Βεβαίως ένα κομμάτι τέτοιας μορφής αναζητήσεων έχει μεταφερθεί στο Ιnternet. Παρ΄ ότι οι περισσότεροι διαδικτυακοί στόχοι είναι σεξουαλικοί, πολλές γυναίκες από το εξωτερικό, ιδίως από τις πρώην ανατολικές χώρες, ζητούν μέσω Ιnternet να βρουν σύζυγο. Δεν είναι μάλιστα τυχαίο ότι απευθύνονται σε ανθρώπους που λίγα χρόνια πριν θα έτρεχαν σε γραφείο συνοικεσίων.

Τα συνοικέσια είναι διαχρονικά

ΟΒασίλης Λογοθετίδης και η Ιλια Λιβυκού στην κλασική κωμωδία του 1954 «Δεσποινίς ετών 39»

«Δεσποινίς ετών 39, αρίστης οικογενείας,αρίστη οικοκυρά,με αυστηρές οικογενειακάς και ηθικάς αρχάς,χριστιανικωτάτων αρχών,έχουσα ως προίκα τριώροφον οικία γωνιαίαν,πλην δε ταύτης και διακοσίας χρυσάς λίρας μετρητάς,ζητεί να νυμφευθεί με σοβαρόν κύριον αναλόγου θέσεως και ηλικίας.Προτιμώνται οι συνταξιούχοι,δημόσιοι υπάλληλοι,τραπεζιτικοί,έμποροι,ομοτέχναι και γενικώς οι επαγγελματίαι».

Από το σενάριο της ταινίας «Δεσποινίς ετών 39» του Αλέκου Σακελλάριου,1954 «Είμαι δικηγόρος. Εχω ύψος 1,75,βάρος 63 κιλά,η σωματική μου διάπλαση είναι αρμονική και τα χαρακτηριστικά του προσώπου μου είναι ωραία. Η συνολική εμφάνισή μου είναι πολύ καλή.Είμαι απλός άνθρωπος,χωρίς εγωισμό,με αρκετή καλοσύνη.Είμαι επίσης εργατική,αισιόδοξη και λιγάκι φιλόδοξη.Δεν είμαι ούτε μίζερη ούτε απογοητευμένη.Σχετικά με τον άνθρωπο που ζητώ: 1. Να είναι οπωσδήποτε ελεύθερος,όχι δικηγόρος ούτε δικαστής.2.Γεννημένος ανάμεσα στα έτη 1952-1956. 3.Να έχει εμφάνιση ανάλογη με τη δική μου (όχι κοντός).4.Να έχει πανεπιστημιακή μόρφωση (οποιοδήποτε πανεπιστήμιο- όχι όμως μικρές σχολές).Να έχει κάποια εργασία.Δεν θέλω να είναι πλούσιος,όχι επιχειρηματίας ούτε έμπορος. Καλύτερα επιστημονικό επάγγελμα και να είναι διορισμένος κάπου.

ΥΓ.: Αν είναι δυνατόν στείλετε το γράμμα ή συστημένο ή χωρίς τη φίρμα του γραφείου σας στον φάκελο γιατί δεν θα ήθελα να πέσει στα χέρια περίεργων στην είσοδο της πολυκατοικίας,όπου τα αφήνουν όλα».

Επιστολή που εστάλη σε γραφείο συνοικεσίων στις αρχές της δεκαετίας του 1990.

Η ενδοσχολική βία

Η εκπαίδευση είναι πάντα ο καθρέφτης του μέλλοντος.Το εργαστήρι του. Ετοιμάζει τον κόσμο που έρχεται. Αυτός ο κόσμος φτιάχνεται με υλικά του παρόντος. Για το λόγο αυτό η εκπαίδευση είναι ένας κόσμος που στέλνει μηνύματα σε  όποιον σκύψει επάνω του. Τον αφουγκραστεί.

       Ένα τέτοιο μήνυμα έπιασα πρόσφατα με αφορμή μια εκπαιδευτική δραστηριότητα. Φιλόλογος σε γυμνασιακή τάξη μεγάλης περιφερειακής πόλης ζήτησε από τους μαθητές του μια άσκηση που προβλέπει το πρόγραμμα. Να στείλουν επιστολή στη διεύθυνση του σχολείου τους. Θέμα της ένα πρόβλημα, ό,τι αυτοί νομίζουν.Και το αποτέλεσμα; Όσοι ξέρουν την ψυχολογία των εφήβων θα περίμεναν να μιλήσουν για τους καθηγητές τους. Το αιώνιο χάσμα των γενεών. Κι όμως οι μαθητές  ζωγράφισαν με ζωηρά χρώματα κάτι που σπρώχνεται στο περιθώριο . Γι’ αυτούς το πιο μεγάλο πρόβλημα που αντιμετώπιζε το σχολείο, οι ίδιοι, ήταν η ενδοσχολική βία. Έκπληξη; Για ποιο λόγο; Για την ωριμότητα των μαθητών που υποτιμάται από όλους μας ή για την απουσία αυτού του προβλήματος απ’ όσα κουβεντιάζονται κατά καιρούς;

    Οι μαθητές ξέρουν τι λένε. Το νιώθουν. Είναι η καθημερινότητά τους. Στον διάδρομο, στις γωνίες της αυλής, στο συνωστισμό της σκάλας. Είναι η απειλή, η τρομοκράτηση, η γροθιά, η αρπαγή του κινητού, η ‘κατάσχεση’ του χαρτιλικιού που παίρνουν από το σπίτι τους. Είναι η δημιουργία ενός εκφοβιστικού κλίματος σ’ ένα χώρο που χρειάζεται ηρεμία. Είναι το εκκολαπτήριο παραβατικότητας.

       Ίσως κάποιος ‘αρπάξει’ την ευκαιρία για να  ρίξει πάλι το ‘πάρθειον’ βέλος του στους εκπαιδευτικούς. Όμως, θα στοχεύσει λάθος στόχο. Τα σχολεία είναι απροστάτευτα στον εκπαιδευτικό τους ρόλο. Όχι γιατί λείπουν οι ‘φρουροί’. Καινούργια πρότυπα τρυπώνουν στα σχολεία. Η βία που ξεχειλίζει στην τηλεόραση, η απάτη και η ατιμωρησία ως πρότυπο φτάνουν στις αυλές. Ακυρώνουν αυτό που γίνεται στην τάξη. Μοιάζει οπισθοδρομικό.

       Οι μαθητές χτύπησαν το καμπανάκι. Και οι υπεύθυνοι; Πώς αντιδρούν; Μήπως το σχολείο, η εκπαίδευση θέλει μια άλλη ματιά; Όχι μεζούρα και μέτρημα, τρεις το λάδι τρεις το ξύδι. Μήπως μαζί με κάποιες από τις αναγκαίες αλλαγές χρειάζεται να φυσήξει νέος αέρας; Το σχολείο θέλει συμμάζεμα. Δεν είναι όμως λογιστήριο.

       Οι μαθητές χρειάζονται στήριξη. Να νιώσουν το χάδι του δασκάλου τους αλλά και να ακουμπήσουν στον ώμο του ειδικού. Χρειάζεται δασκάλους που θα βλέπουν αισιόδοξα τη ζωή. Όχι τσακισμένους εκπαιδευτικούς που θα σέρνουν τα βήματά τους. Ακούγεται αυτό ενίοτε από υπεύθυνα χείλη. Μοιάζει όμως να μη το πιστεύουν, το λένε σαν μια υποχρέωση  Το σχολείο όμως χρειάζεται και ψυχολόγους. Που να μιλάνε μια διαφορετική γλώσσα. Μια αγκαλιά για τους μαθητές με τσακισμένες φτερούγες. Γιατί το μέλλον τιμωρεί αυστηρά το παρόν όταν είναι απερίσκεπτο.

Ανθρωπολογία και Λαογραφία της Πόλης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ

Διδάσκων: καθηγητής Ευάγγελος Γρ. Αυδίκος

Ημέρα διδασκαλίας: Τρίτη, 3-6μμ, αίθουσα Θ

Ημέρες και ώρες συνεργασίας:

Δευτέρα, Τρίτη και Τετάρτη 12-15μμ

Τρίτη 6-7μμ.

Εαρινό  Εξάμηνο

Μάθημα: Λαογραφία και Ανθρωπολογία της πόλης

1.Σκοπός

  Το μάθημα αποσκοπεί σε μια διεπιστημονική προσέγγιση του αστικού χώρου και θα επικεντρωθεί σε δυο βασικές περιοχές. α. Μετάβαση από τον αγροτικό στον αστικό χώρο και συγκριτική εξέταση της θεωρίας και μεθοδολογίας με βάση συγκεκριμένα παραδείγματα(σύστημα συγγένειας, γάμος,κοινωνικά δίκτυα,κ.λπ.).β.Η πόλη ως αυτόνομη οντότητα και εξέταση  νέων μορφών πολιτισμικής συμπεριφοράς που εμφανίζονται στον αστικό χώρο(σύλλογοι, γκράφιτι,νεανικές υποκουλτούρες,κ.λπ.).

    Το μάθημα θα οργανωθεί γύρω από τους άξονες:

                         I.      Τι είναι πόλη;(ο μύθος του Αισώπου για τον ποντικό που επισκέφτηκε την πόλη).

                      II.      Η πόλη και ο αγροτικός χώρος(Weber, Tönnies)

                   III.      Θεωρίες για την πόλη(Σχολή του Σικάγο, η έμφυλη διάσταση της πόλης, η πολιτισμική στροφή, η πόλη ως μνημείο και εμπόρευμα)

                   IV.      Η Λαογραφία, η Κοινωνική Ανθρωπολογία  και πόλη: η μεταπολεμική σχέση( παρακολουθώντας τα υποκείμενα έρευνας στη μετανάστευσή τους στην πόλη)..

                      V.      Κατηγορίες πόλεων(η εθνοτική, η διαιρεμένη, η διαμφισβητούμενη, η αποβιομηχανοποιημένη, κ.λπ.).

                   VI.      Αστικές μορφές πολιτισμού:

Ø      Ο άνθρωπος της πόλης

Ø      Δίκτυα και επαγγελματική συμπεριφορά

Ø      Γραφεία συνοικεσίων

Ø      Τελετουργίες-πανηγύρια

Ø      Λαϊκές αγορές

Ø      Σύλλογοι και Αδελφότητες

Ø      Πλατείες

Ø      Ζώνες ψυχαγωγίας

Ø      Μικροπωλητές(street vendors)

Ø      Κινήματα πόλης(ατενίστας)

     

2.  Υποχρεώσεις

          α. Υποχρεωτική κατάθεση δύο κειμένων(από 500 λέξεις το καθένα), στο οποίο θα σχολιάζεται ένα θέμα από αυτά που παρατίθενται(το ένα θα προέρχεται από την πόλη) :  παράδοση  του πρώτου κειμένου στις 10 Απριλίου και του δευτέρου στις 25 Μαΐου.

·         Δήλωση θεμάτων: ως 20 Μαρτίου.

          β. Υποχρεωτική περίληψη ενός άρθρου σε 700 λέξεις.

·         Δήλωση: έως 30 Μαρτίου

·         Παράδοση εργασίας  : έως 30 Απριλίου    

     γ. Προτείνεται η προαιρετική συμμετοχή σε ερευνητική ομάδα που θα ασχοληθεί με ένα αντικείμενο έρευνας.

·         Προτεινόμενα θέματα:νεανικοί χώροι διασκέδασης, λαϊκή αγορά, τσιπουράδικα.

·         Χώρος έρευνας : Βόλος

·         Τελική παράδοση εργασίας: 10 Ιουνίου

·         Παρουσίαση εργασίας: 30 Μαΐου

3. Αξιολόγηση

  

         α. Προφορική εξέταση (55%)

         β. Συμμετοχή στο μάθημα(15%)   

         γ. Σχολιασμός πόλης(20%)

         δ. Περίληψη 10%

         ε. Η ενεργητική συμμετοχή στη διαδικασία του σχεδιασμού και διεξαγωγής της έρευνας, καθώς και στη συγγραφή του κειμένου αξιολογείται με τέσσερις διδακτικές μονάδες. 

4. Προτεινόμενα συγγράμματα:

  α. Ευάγγελος Γρ. Αυδίκος. 2010. Από την προξενήτρα στα γραφεία συνοικεσίων. Αθήνα: Πεδίο.

  β. Μηνάς Αλεξιάδης. 2006.  Νεωτερική Ελληνική Λαογραφία. Συναγωγή μελετών. Αθήνα:  Καρδαμίτσα.

5.Βιβλιογραφία

1. Αγριαντώνη, Χριστίνα. 2000. «Συμβολή στην ιστορία της Αθήνας», », στον τόμο: . Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις(19^ος -20^ος σι.). Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, σελ.183-191.
2. Αυδίκος, Ευάγγελος. 1991. Πρέβεζα 1945-1990.  Όψεις της μεταβολής μιας επαρχιακής πόλης. Πρέβεζα: Εκδόσεις Δήμου Πρέβεζας.
3. …………………….1992. «Η κοινότητα στον αστικό χώρο: αντιστάσεις και λειτουργίες. Η περίπτωση των Συρρακιωτών τnς Πρέβεζας», Δωδώνη. Μέρος Τρίτο, Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματoς Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, παράρτημα αριθμ. 50. Ιωάννινα, σελ. 49 - 70.
4. …………………….1993. «Η αποτύπωση των ιστορικών και κοινωνικών γεγονότων στην Ονοματοθεσία των οδών της Πρέβεζας», στον τόμο Πρακτικά Α΄Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Η ιστορία της Πρέβεζας»(Πρέβεζα , 22 -24 Σεπτεμβρίου 1989). Πρέβεζα: Εκδόσεις Δήμου Πρέβεζας, σελ. 249-273.
5. …………………… «Αστική λαογραφία: Ουτοπία ή πραγματικότητα;», Εθνολογία 3(1994) 163-187. 2007. «Τελετουργία και «πρόσωπο» στην Αθήνα. Η περίπτωση των ορθοδόξων Τσιγγάνων από το Διδυμότειχο», στο βιβλίο του Η Θράκη και οι άλλοι. Ιχνηλατώντας τα πολιτισμικά όρια και την ιστορική μνήμη. Αθήνα, σελ. 157-165.
6. …………………….2010. Από την προξενήτρα στα Γραφεία Συνοικεσίων. Παράδοση και νεωτερικότητα. Αθήνα:Πεδίο.
7. Βasham, Richard. 1978. Urban Anthropology. The Cross – Cultural Study of Complex Societies, Palo Alto, Calif . : Mayfield Publishing Company,σσ.  9 – 54.
8. Βοζίκας, Γιώργος. 2009. Η συνοικία της Αγίας Μαρίνας στην Ηλιούπολη και το πανηγύρι της. Η καθημερινή ζωή και η ταυτότητα της πόλης. Αθήνα.
9. Βουτσοπούλου, Ευαγγελία. 1985, «Πολή και εμποροπανήγυρη», στον τόμο:  Νεοελληνική Πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος. Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας. Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, σελ. 439-443.
10. Δακούρα-Βογιατζόγλου , Όλγα. 2000. «Νέα Ιωνία. Η γέννηση και η ανάπτυξη της πόλης της σιωπής», στον τόμο: . Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις(19^ος -20^ος σι.). Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, σελ.99-114.
11. Dorson, Richard M. 1971. “Is There a Folk in the City ?”. Americo Paredes – Ellen J . Stekert(επιμ.  ), The Urban Experience and Folk Tradition, Austin and London : The University of Texas Press, σσ. 21 – 58.
12. Fox, Richard. 1977. Urban Anthropology, Englewood Cliffs , New Jersey : Ptrncice – Hall , Inc., σσ. 1 – 12.
13.  Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις(19^ος -20^ος σι.). Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού.
14. Θεοδώρου, Βασιλική. 2000. «Επαιτεία και αλητεία στην Αθήνα και τον Πειραιά. Οι πρώτες απόπειρες «αναμόρφωσης παραστρατημένων παιδιών»(τέλη 19^ου αρχές 20^ου αι.), », στον τόμο: . Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις(19^ος -20^ος σι.). Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, σελ.203- 220.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    
15. Θεολόγου, Κώστας. 2008. Χώρος και μνήμη. Θεσσαλονίκη 15^ος -20^ος αι. Από τις παραδοσιακές κοινότητες στην αστική νεοτερικότητα. Θεσσαλονίκη : University Studio Press.
16. Κακάμπουρα-Τίλη , Ρέα. 1999. Ανάμεσα στο αστικό κέντρο και τις τοπικές κοινωνίες. Οι σύλλογοι της επαρχίας Κόνιτσας στην Αθήνα. Αθήνα :Πνευματικό Κέντρο Δήμου Κόνιτσας.
17. Καμηλάκης, Παναγιώτης, «Η εμποροπανήγυρι των Φαρσάλων . Ιστορική εξέλιξη –εθνογραφική θεώρηση», Θεσσαλικά Χρονικά ΙΓ΄(1980) 95-129.
18. Λεοντίδου, Λίλα. Πόλεις της σιωπής. Εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940. Αθήνα: Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ETBA.
19. Λουκάτος, Δημ. Σ. 1963. Σύγχρονα Λαογραφικά, Αθήναι, σσ. Θ΄ - ις΄(εισαγωγή).
20. Λούκος, Χρήστος. 2000. «Η πόλη και οι νεκροί της(Ερμούπολη, 19^ος αιώνας), », στον τόμο: . Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις(19^ος -20^ος σι.). Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, σελ.269- 282.
21. Low, Setha. 2005. Theorizing the City. The New Urban Anthropology Reader. New Brunswick, New Jersey, and London: Rutgers University Press.
22. Μερακλής, Μιχ. 1979. «Αστική λαογραφία», Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικής και Γενικής Παιδείας», 3, σσ. 11 – 13.
23. Μοσκώφ, Κωστής. Θεσσαλονίκη. Τομή της μεταπρατικής πόλης. Αθήνα: Στοχαστής.
24. 1985. Νεοελληνική Πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος. Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας. Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού.
25. Πετρονώτη, Μαρίνα. 1995. Δίκτυα κοινωνικών σχέσεων: Όψεις και αλληλεπιδράσεις με τη διαδικασία της επαγγελματικής κινητικότητας. .Αθήνα:Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών.
26. Σταυρίδης, Σταύρος. Διαφήμιση και δημόσιος χώρος στην πόλη. Η προϊστορία της σχέσης τους στο καθεστώς της μεταξικής δικτατορίας», », στον τόμο: . Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις(19^ος -20^ος σι.). Αθήνα: Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, σελ.221-223
27. Stevenson , Deborah.2007.  Πόλεις και αστικοί πολιτισμοί. Αθήνα: Κριτική.
28. Τσουγιόπουλος, Γιώργος.1981. Το ελληνικό αστικό κέντρο. Αθήνα:Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών.
29. Τσιρώνη , Νατάσσα. 1989. «Κοινωνικός ρόλος και ζωή των πλατειών της Αθήνας», στον τόμο: Μπουρζέλ, Γκυ(επιμέλεια),  Νεοελληνική Πόλη. Αθήνα:Εξάντας, σελ.151-163

Συνέντευξη στον Απόστολο Ζώη, εφ. Ελευθερία(Λάρισα), 13/2/2011, σελ. 1 και 6

1. Πώς είναι σήμερα η κοινωνία μας σε σχέση με άλλες εποχές που ανήκουν στο παρελθόν; Πιστεύετε πως τα στοιχεία της ανθρωποφαγίας είναι πιο έντονα στη σημερινή μας εποχή;

 Συνήθως, η ανθρωποφαγία συνδέεται, στην κυριολεκτική χρήση του όρου, με εποχές και κοινωνίες με διαφορετικό τρόπο οργάνωσης, όπου αυτή η πράξη(μαζί με την ανθρωποθυσία) είχε έναν τελείως διαφορετικό σκοπό, που συνδεόταν με το ποια αντίληψη είχαν εκείνοι οι άνθρωποι για τον κόσμο, τη σχέση με τη φύση, το θείο.

   Προφανώς, το ερώτημά σας υπαινίσσεται την 'ανθρωποφαγία', μεταφορικά πάντα,  ως εκείνη την κοινωνική συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από κυνισμό, άκρατη ιδιοτέλεια και  την με κάθε τρόπο υλοποίηση των στόχων. Βεβαίως, τέτοια φαινόμενα υπήρχαν σ' όλες τις μορφές κοινωνικές οργάνωσης. Ασφαλώς, αυτά τα στοιχεία υπήρχαν και σε κοινωνίες του παρελθόντος, ακόμη και τις πιο μακρινές χρονικά. Η διαφορά βρίσκεται στο ότι περιοριζόταν, σε μεγάλο βαθμό, στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Στο παρελθόν αυτές εντοπίζονταν στις ηγετικές ομάδες ,ανάμεσα στα μέλη των οποίων  διεξαγόταν ανελέητος αγώνας για τη διεκδίκηση της εξουσίας. Μια ματιά να ρίξει κανείς στην ιστορία μπορεί να βρει πολυάριθμα παραδείγματα. Οι αυτοκρατορίες, τα αυταρχικά καθεστώτα και οι μοναρχίες βρίθουν από ‘ανθρωποφαγικές’ πράξεις: δολοφονίες, ίντριγκες, σκληρότητα, συμπεριφορές σκοτεινές.

       Όλα αυτά όμως χαρακτήριζαν, κυρίως, τις ηγετικές ομάδες που διεκδικούσαν θέση στο προσκήνιο της ιστορίας^. θέματα που μας χάρισαν μερικά από τα πιο συγκλονιστικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στις μέρες έχει επεκταθεί αυτό το φαινόμενο. Και αυτό είναι που κάνει την ποιοτική διαφορά σε σχέση με παλιότερες ‘ανθρωποφαγικές’ μορφές. Ο κυνισμός έχει γίνει η κυρίαρχη πρακτική στην καθημερινή μας δράση. Στα μικρά. Η συλλογικότητα που δρούσε ως ιστός των κοινωνικών σχέσεων έχει ξεθωριάσει. Συχνά, ο αλτρουισμός και η κοινωνική ευαισθησία θεωρούνται παλιομοδίτικες συμπεριφορές. Μπορώ λοιπόν να ισχυριστώ ότι η ‘ανθρωποφαγία’ είναι ένα γενικευμένο φαινόμενο, το οποίο προσδίδει άγρια χαρακτηριστικά στην εποχή μας. Καθημερινά έρχονται στη δημοσιότητα μικρές ιστορίες που κουβαλούν’ άνθρωποφαγικά’ σπέρματα. Φιλίες που χάνονται από τον κυνισμό του προσωπικού συμφέροντος. Κοινωνικές σχέσεις που δεν αποκτούν περιεχόμενο. Η καχυποψία για πισώπλατο μαχαίρωμα και η απουσία εμπιστοσύνης προέρχονται από αυτές τις καθημερινές ιστορίες.

2. Εκτιμάτε πώς το πρόβλημα της ελληνικής κοινωνίας εκτός από οικονομικό είναι πολιτιστικό και κυρίως αρχών και ιδανικών; Θα έρθουν χειρότερες μέρες για την ελληνική κοινωνία, όσον αφορά στη συμπεριφορά των Ελλήνων;

       Η ελληνική κοινωνία αντιμετώπισε μεγαλύτερες οικονομικές δυσκολίες στο παρελθόν. Βγήκε καθημαγμένη από πολέμους και άλλες περιπέτειες. Είχε όμως όραμα. Οι Έλληνες είχαν αξίες, πίστευαν στο μέλλον. Εμπιστεύονταν τους ηγέτες και υπήρχε η αίσθηση του καθήκοντος. Γι’ αυτό άντεξαν. Γι’ αυτό δημιούργησαν. Γι’ αυτό μπόρεσαν να ξεπεράσουν τον κάβο των δυσκολιών.

       Αυτό που συμβαίνει σήμερα οφείλεται στην κατάρρευση, εδώ και καιρό, του συστήματος αξιών. Επικράτησε το ιδιωτικό όραμα. Ο ‘εαυτούλης’ μας γίνεται το μέτρο των συμπεριφορών μας. Κάθε κίνηση, κάθε λόγος εξυπηρετεί το ατομικό συμφέρον. Η ιδιόλεκτος των νέων αποδίδει αυτό το κλίμα με μια καινούργια λέξη: παρτάκιας. Η λέξη  εκφράζει με μεγάλη ακρίβεια τις νέες αξίες. Όλα για την πάρτη μας, για τον εαυτούλη μας. Δεν είναι τυχαίο που η αρχαιεοελληνική φράση «αμύνεσθαι περί πάτρης» εκφέρεται συχνά ως αμύνεσθαι περί πάρτης». Το μοντέλο οικονομικής οργάνωσης που κυριάρχησε τα τελευταία χρόνια προϋπέθετε ένα άλλο σύστημα σκέψης, άλλες αξίες. Όλα για την εικόνα και το ατομικό συμφέρον. Ο δημόσιος χώρος κακοποιείται(δρόμοι, τοίχοι, ποτάμια, δάση, κ.λπ.). Αντιμετωπίζεται ο χώρος της συλλογικής μας δράσης(πλατείες, δημόσια κτήρια) ως εχθρικό πεδίο.

     Όλα αυτά βέβαια έγιναν βαθμιαία. Η τηλεόραση ανέλαβε να προβάλει τον αμοραλισμό, τον κυνισμό της νέας εποχής. Εκείνο που η εικόνα προτείνει είναι ο ατομικισμός, ο εαυτούλης που δε διστάζει μπροστά σε τίποτε. Γέμισε ο τηλεοπτικός αέρας και ο δημόσιος χώρος με  φιγούρες  θεάτρου σκιών, οι οποίες δεν ορωδούν μπροστά στο ατομικό συμφέρον.

      Σε ό,τι αφορά το μέλλον, δεν υπάρχει κάποια σοβαρή ένδειξη ότι τα πράγματα θα αλλάξουν στο άμεσο μέλλον. Δεν μπορώ να γίνω οιωνοσκόπος  αλλά αυτά που παρατηρούμε δεν δημιουργούν κλίμα αισιοδοξίας. Μακάρι οι ηγήτορες  να μας διαψεύσουν. Πάντως, με την τηλεόραση που διαθέτουμε , με την παρακμή των ανθρωπιστικών σπουδών, με την αντικατάσταση των αναγκών του ανθρώπου από τις προτεραιότητες της αγοράς το μέλλον δεν μπορεί να αλλάξει με αυτόματο πιλότο.

      Η μόνη ελπίδα μπορεί να προέλθει από νέα κινήματα που θα βγάλουν τους πολίτες από την κοινωνική απραξία δημιουργώντας νέες νοοτροπίες. Η ελπίδα μπορεί να γεννηθεί αν θυμηθούμε τον Μακρυγιάννη και μετατρέψουμε το άγονο, ατομοκεντρικό ‘εγώ’ σε ένα δημιουργικό  ‘εμείς’ που θα  ονειρευτεί, θα σχεδιάσει και θα δράσει.

3. Έχει μεγαλύτερη ανάγκη για επικοινωνία σήμερα ο σύγχρονος άνθρωπος, υπό την πίεση και των τηλεοπτικών καναλιών σε κεντρικό επίπεδο, που καθημερινά στα δελτία ειδήσεων υπάρχουν κυρίως απαισιόδοξες ειδήσεις;

     Αυτό που λείπει από την εποχή μας είναι η επικοινωνία. Δυσκόλεψαν οι ανθρώπινες σχέσεις, κλείστηκε ο άνθρωπος στο καβούκι του, λιγόστεψε ο χρόνος. Λείπουν οι δημόσιοι χώροι. Η δύναμη της τηλεόρασης είναι αποτέλεσμα και όλων όσων συνέβησαν τις τελευταίες δεκαετίες. Οι αλάνες δεν υπάρχουν, οι πλατείες και τα πεζοδρόμια γέμισαν από καφετέριες κι ο καφές ακρίβυνε.

     Όμως, ο άνθρωπος αναζητεί τη συντροφιά , τη συμμετοχή. Δεν είναι τυχαίο που πολλές εκπομπές θέλουν τη συμμετοχή του με τηλεφωνικές παρεμβάσεις και συμμετοχής σε διάφορα κουίζ με ‘δόλωμα’ διάφορες προσφορές.

      Η απάντηση σ’ όλα αυτά είναι η έξοδος από το σπίτι, η συνάντηση με άλλους συνανθρώπους. Πράγματι, τα δελτία ειδήσεων ηχούν σαν σφυροκοπήματα . Όλοι νιώθουν σαν τον πυγμάχο που στέκει ανήμπορος να αντιδράσει μπρος στον αγριεμένο αντίπαλό του. Η απάντηση δεν είναι να αφεθούμε στις διαθέσεις του αντιπάλου. Ο τηλεθεατής βρίσκεται σε πλεονεκτικότερη θέση από τον στριμωγμένο πυγμάχο:είναι το τηλεκοντρόλ που μπορεί να δώσει τέλος στην ομηρία του.

    Πολλοί άνθρωποι περπατούν. Δεν χρειάζεται να ξοδέψεις για να βγεις στους δρόμους. Τα πεζοδρόμια έχουν καλυτερέψει. Ήδη πολλοί πολίτες επιλέγουν αυτή τη στάση απέναντι στον παρακμιακό τηλεοπτικό λόγο. Άλλοι επιλέγουν διάφορα κινήματα. Όμως, χρειάζεται να πυκνώσει η έξοδος από την καθήλωση στον καναπέ.

    
4. Στο βιβλίο σας «η κίτρινη ομπρέλα» μεταξύ άλλων αναφέρετε πώς πίσω από τη μάσκα των μοναχικών ανθρώπων δεν κρύβονται παρά άτομα που διψούν για επιβεβαίωση, εξουσία, χρήμα, ισχύ... Αυτό δεν συνέβαινε πάντα στην κοινωνία μας; Υπάρχουν σήμερα διαφορές;

   Η φιλοδοξία, η αρχομανία δεν είναι εφεύρημα της εποχής μας. Είναι συνώνυμη με την εξουσία, ίσως και με τα ανθρώπινα ένστικτα. Σήμερα όμως η μοναξιά είναι στοιχείο του σύγχρονου πολιτισμού. Συνυφαίνεται με τα όσα προανέφερα για την ‘ανθρωποφαγία’. Έχει σπάσει ο κοινωνικός ιστός. Υπερτονίζονται οι ανάγκες του ατόμου, σε βάρος συχνά του κοινού συμφέροντος. Ποιο είναι το μοντέλο του νέου ανθρώπου που προβάλλουν τα ριάλιτι. Όλα για το άτομο. Οι κοινωνικές σχέσεις, οι ‘φιλίες’, είναι η πρόφαση για το άτομο να πετύχει το στόχο του. Η υποκρισία , οι υποσχέσεις που αναιρούνται , τα λαμπερά χαμόγελα που κρύβουν τα πραγματικά συναισθήματα, όλα αυτά δεν αφήνουν περιθώριο για πραγματικές σχέσεις. Ακόμη και οι καυγάδες είναι ψεύτικοι, υπηρετούν αλλότριους στόχους. Η σύγχρονη κοινωνία έχει γίνει ένα απέραντο ρινγκ, όπου οι πολίτες νιώθουν ως μεμονωμένοι παλαιστές. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον  οι άνθρωποι φοράνε τις μάσκες τους είτε για να προστατέψουν τους εαυτούς τους είτε γιατί είναι ο μόνος τρόπος να προβάλλουν μια εικόνα ψεύτικη.

    Ο ατομικισμός αυξάνει τη μοναξιά αλλά και τις μάσκες. Όλοι αναλαμβάνουν ρόλους. Σπάνια, κάποιος αποκαλύπτει τον πραγματικό του εαυτό. Σ’ αυτές τις συνθήκες οι μοναχικοί άνθρωποι-όλοι μας δηλαδή-τρεφόμαστε από τη φιλοδοξία για επιτυχία, εξουσία, δύναμη, χρήμα. Είναι ο μόνος τρόπος να αποκτήσουμε πρόσωπο , να γίνουμε αναγνωρίσιμοι. Κάποιες φορές , αυτή η ανάγκη οδηγεί σε ανθρώπινες τραγωδίες.

Ο γιος της μετανάστριας

Κάθε φορά που συμβαίνει κάτι σημαντικό και αξιοσημείωτο φέρνει μαζί του μια σειρά από ανέκδοτα. Είναι το σχόλιο του λαού σ’ αυτό που συνέβη. Είναι η λαϊκή θυμοσοφία που σχολιάζει, κρίνει κι επικρίνει, συχνά σαρκάζει. Όλα αυτά βέβαια συνοδεύονται από μεγέθυνση. Ο δημιουργός του ανέκδοτου τραβάει το συμβάν στα άκρα-πάντα έτσι γίνεται με τα ανέκδοτα που μας υπενθυμίζουν κάθε φορά πως υπάρχει μια διάχυτη λαϊκότητα , η οποία αποτελεί το ‘λίπασμα’ για τη δημιουργία νέων ανεκδότων. Κι αυτό το γεγονός είναι και μια απάντηση στο αν υπάρχει δημιουργικότητα.

     Κανείς δεν ξέρει ποιος το δημιούργησε. Αν ήταν γραμματισμένος ή όχι. Αν δημοσιεύτηκε σε εφημερίδα ή περιοδικό. Ακόμη, κανείς δεν γνωρίζει  πώς ταξιδεύουν αυτά τόσο γρήγορα, από τη μια μέρα στην άλλη, μόλο που σήμερα η τεχνολογία, ιδίως το κινητό, σκορπίζει το ανέκδοτο σ’ όλο τον κόσμο σε ελάχιστα δευτερόλεπτα.

    Σ’ αυτή τη θέση βρέθηκα λίγες μέρες πριν όταν ένας φοιτητής με ρώτησε  αν είχα ακούσει το καινούργιο ανέκδοτο για τη Νομική. Χωρίς να περιμένει-άλλωστε ένα ανέκδοτο πάντα είναι ευπρόσδεκτο-άρχισε να το αφηγείται. «Κάποια μετανάστρια από το Μαρόκο πήγε στο μπακάλικο της γειτονιάς για τα ψώνια της ημέρας. Στη γειτονιά αυτή ήταν καινούργια κι ο μπακάλης  άρχισε να τη ρωτάει για τη ζωή της στην Ελλάδα. «Είσαι ευχαριστημένη; Τόσα χρόνια στην Ελλάδα τι κατάφερες;» Η μετανάστρια χαμογελώντας του απάντησε. «Είμαι πολύ χαρούμενη. Οι κόποι δεν πήγαν χαμένοι. Έβαλα τον γιο μου στη Νομική».

       Η πρώτη μου αντίδραση ήταν να αχνογελάσω. Η δεύτερη να νιώσω την πικράδα του, τον σαρκασμό αλλά και αυτοσαρκασμό για όσα συμβαίνουν. Ίσως κάποιοι να εξοργιστούν, να το απορρίψουν ως πολιτικά μη ορθό. Το θέμα είναι πως η λαϊκή θυμοσοφία δε χωρά σε κουτάκια, δεν υπακούει σε προθέσεις. Σχολιάζει και σαρκάζει μόνο.

       Το ανέκδοτο τα λέει όλα. Μια μικρή ιστορία καταφέρνει να πει περισσότερα και ουσιαστικότερα πράγματα από όλα όσα ακούστηκαν ως βαρύγδουπες δηλώσεις. Πλημμύρισαν τα ΜΜΕ από  λέξεις: αστόχαστες, εκδικητικές, πολεμικές. Χείμαρροι τα επιχειρήματα που έπνιγαν την κρίση του τηλεθεατή.

  Το ανέκδοτο μιλάει για τα όνειρα των μεταναστών. Για αλλού τράβηξαν κι αλλού τους έσυρε ο δρόμος. Αυτό συμβαίνει πάντα. Με όλους τους φτωχοδιάβολους.