Δόμνα Σαμίου: Η περδικομάτα της παράδοσής μας

  

Η Δόμνα Σαμίου πέρασε στην ιστορία του πολιτισμού μας.Αποφάσισε να εγκαταλείψει τα εγκόσμια. Με τον θάνατό της ολοκλήρωσε έναν κύκλο μεγάλης προσφοράς. Σε καιρούς δύσκολους στρατεύθηκε στο κίνημα για την διάσωση και διάδοση του δημοτικού μας τραγουδιού.Όργωσε την Ελλάδα καταγράφοντας υλικό. Όταν η επίσημη πολιτεία δεν είχε σε υπόληψη τον λαϊκό μας πολιτισμό η Δόμνα Σαμίου κράτησε όρθια τη σημαία εμπνέοντας το σεβασμό. Αποζημιώθηκε για το έργο της.Κέρδισε την αγάπη και το σεβασμό πολλών.Όλου του ελληνικού λαού. Είμαι κι εγώ ένας από εκείνους που επιθυμώ να την ευχαριστήσω.Ανήκει στις μεγάλες κυρίες του πολιτισμού μας.Για να τιμήσω τη μνήμη της δημοσιεύω ένα κείμενο που έγραψα στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας όταν μηνύθηκε για τα αποκριάτικα τραγούδια που εξέδωσε.Καλό ταξίδι, Δόμνα Σαμίου.

Τα ίδια Παντελάκη μου τα ίδια Παντελή μου

   Περίσσεψε  ο θυμός τις τελευταίες μέρες με αφορμή τη μηνυτήρια αναφορά που κατατέθηκε στη δικαιοσύνη σε βάρος της Δόμνας Σαμίου για τα αποκριάτικα τραγούδια που τραγούδησε  σε τηλεοπτική εκπομπή και τα οποία εξομοιώθηκαν από το μηνυτή με πορνογραφικά προϊόντα. Η θέση μάλιστα αυτή διατυπώθηκε με σκοπό την υποστήριξη της παράδοσης και της ηθικής του ελληνικού λαού.

   Δυστυχώς, για μια ακόμη φορά η παράδοση, ο λαϊκός πολιτισμός στρεβλώνεται και εμφανίζεται ως ένα σύνολο συμπεριφορών, που αντιστρατεύονται την εξέλιξη. Ταυτίζεται ο λαϊκός πολιτισμός μ’ έναν ηθικολογικό διδακτισμό, που πρέπει να ευρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση για την προστασία από την «αμαρτία»,  με όποια μορφή κι αν εμφανίζεται.

  Οι κατήγοροι της Σαμίου, παρόλο που υποστηρίζουν ότι προχώρησαν στην ενέργειά τους από αγαθά αισθήματα προς το λαϊκό πολιτισμό, τελικά του καταφέρουν καίρια πλήγματα, καθώς δημιουργείται η εντύπωση στους νέους, ιδίως, ανθρώπους ότι η παράδοση είναι αποστεωμένη αντίληψη για τον κόσμο, προσανατολισμένη στο παρελθόν και φοβική προς το μέλλον. Με τον τρόπο αυτό επιταχύνεται η εξέλιξη που επιθυμούν να αποτρέψουν οι μηνυτές, η αδιαφορία δηλαδή προς την παράδοση και η άκριτη υιοθέτηση  πολιτισμικών προτύπων και προϊόντων της μαζικής βιομηχανίας, καθώς αυτά συγκροτούν τον πόλο του μέλλοντος και της εξέλιξης, δεδομένου πως  παρόμοιες ενέργειες σαν τη μήνυση πείθουν τη νεολαία από ότι δεν μπορεί να  συναντήσει θετικές ιδιότητες στο λαϊκό πολιτισμό.

    Χειροπιαστό παράδειγμα αυτής της στάσης των νέων είναι ό, τι συνέβη στη διάρκεια της δικτατορίας, όταν τα δημοτικά τραγούδια και οι παραδοσιακοί χοροί θεωρήθηκαν κύριοι μηχανισμοί έκφρασης της καταπιεστικής εξουσίας της στρατιωτικής διδακτορίας, με αποτέλεσμα ο λαϊκός πολιτισμός και, ιδίως, οι χοροί και τα τραγούδια να εξισωθούν από τη νεολαία με τις συντηρητικές απόψεις των συνταγματαρχών και να μπουν στο περιθώριο ως ανάξια λόγου δημιουργήματα. Χρειάστηκε να περάσουν δύο τρεις δεκαετίες, ώστε να αποενοχοποιηθεί ο λαϊκός πολιτισμός και να ανακαλύψουν οι νέοι και πάλι τον πολυπρισματικό δυναμισμό του.

  Η διαμόρφωση ενός τέτοιου στερεοτύπου είναι επιζήμια για την καλλιτεχνική δημιουργία, τις ανθρώπινες σχέσεις, την αισθητική μας αντίληψη, τα δημοκρατικά  δικαιώματα. Παραβλέπει το ότι ο πολιτισμός είναι διαλεκτική σύνθεση, όπου συνυπάρχουν αντίθετα , ή ασύμβατα κατά μία έννοια, πράγματα. Θεωρείται ότι υπάρχουν καλές και κακές πλευρές, όμορφες και άσχημες, ιερές και μιαρές. Προφανώς, η ταξινόμηση αυτή δεν αντιμετωπίζει το λαϊκό πολιτισμό ως ένα όλο που αγκάλιαζε το σύνολο της οικονομικής και κοινωνικής ζωής του ανθρώπου. Ενδεχομένως, η άποψη αυτή δεν γνωρίζει ότι τα τραγούδια των απόκρεων λέγονταν σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο και πλαισίωναν τις διαβατήριες τελετές των ανθρώπων, την ανάγκη τους να  προκαλέσουν τη γονιμοποίηση της γης στη μετάβαση από το χειμώνα στην άνοιξη. Αντίθετα, τεμαχίζει τον πολιτισμό και επιλέγει με βάση τις ανάγκες του παρόντος, με βάση μια ηθικολογική αντίληψη όπου οι λέξεις απευθύνονται μόνο στα ένστικτα. Στα λεγόμενα βωμολοχικά τραγούδια απουσίαζε η πρόθεση αυτή, δεν ηθικολογούσαν. Ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως μια πολυσύνθετη  πραγματικότητα. Με την ευκολία που πήγαινε στην εκκλησία και εκδήλωνε την ευσέβειά του, κάνοντας γονυκλισίες, με τον ίδιο τρόπο συμμετείχε στις δημόσιες γιορτές και ξεφάντωνε, χωρίς να νιώθει ενοχές ότι μ’ αυτή την ενέργεια  ήταν  λιγότερο χριστιανός.

  Και κάτι ακόμη. Οι γιορτές στις οποίες τραγουδιόνταν τα άσματα, ήταν δημόσιες, δεν μπορούσαν να είναι ιδιωτικές, μια και βοηθούσαν τους ανθρώπους να νιώσουν  ομάδα, να σφυρηλατήσουν τη συλλογικότητά τους. Οι υποστηρικτές της ποινικοποίησης επιθυμούν να μετατρέψουν τα δημόσια αυτά γεγονότα σε ιδιωτικά. Ενώ μιλάνε στο όνομα της παράδοσης που αποθέωνε τη συλλογική έκφραση, κάτω από τα επιχειρήματά τους κρύβεται ο ατομικισμός της σύγχρονης εποχής αλλά και ο φόβος μπροστά στο καινούργιο που φέρει η τηλεοπτική μετάδοση τέτοιων εκδηλώσεων. Η τηλεόραση έχει ακούσει πολλά, δικαίως θα έλεγα. Ωστόσο, δείχνει ένα διαφορετικό πρόσωπο, όταν γίνεται η πλατεία, ο δρόμος, η γειτονιά του παλιού χωριού, όταν παίρνει τη μορφή του δημόσιου χώρου που ενώνει τις ατομικότητες των ανθρώπων. Τότε, λειτουργεί ο νόμος της ανατροπής που ίσχυε σ’ αυτές τις γιορτές. Συμμετέχει και η τηλεόραση στην ανάγκη για εκτόνωση, ψυχωφέλιμο ξεφάντωμα, σπάει τη συμβατικότητα των άλλων ημερών.

  Θα ήταν πολλαπλά χρήσιμο αν η τηλεόραση δεν περιοριζόταν σε επετειακή σχέση με το λαϊκό πολιτισμό. Το χρειαζόμαστε όλοι και καμιά μηνυτήρια αναφορά δεν μπορεί να υψώσει φραγμό στην ανάγκη των ανθρώπων να εκφραστούν, να μάθουν τον πολιτισμό τους. Επιχειρήθηκε στα μέσα του 19^ου αιώνα να σπιλώσουν  τον Καραγκιόζη, που τον χρέωσαν με βέβαιη διαφθορά των νέων αν συνεχίζονταν οι παραστάσεις του. Απέτυχαν, γιατί ο Καραγκιόζης κουβαλούσε με την αγαρμποσύνη του την αγάπη για τον άνθρωπο.

   Αν έβλεπε όσα γίνονται αυτές τις μέρες θα έλεγε «τα ίδια Παντελάκη μου τα ίδια Παντελή μου».Ο εικοστός πρώτος αιώνας μας φέρνει το κλίμα του νεοσυντηρητισμού, που χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι το σύνδρομο της στρουθοκαμήλου.Ο λαϊκός άνθρωπος ήξερε να ξεχωρίζει, το ίδιο κάνει και τώρα.

   

   

 

Μάνα γη

Την είπαν το μισό του ουρανού.Ως εικόνα γεμίζει με την παλέτα των γήινων χρωμάτων. Μπαξές. Αλλά και δύναμη.Δημιουργική, γονιμοποιητική.Σε όλα τα επίπεδα. Η κουβέντα για τη γυναίκα που στις 8 Μαρτίου γιορτάζει τον ξεσηκωμό της.Τη διεκδίκηση ισονομίας.

      Όμως, λέγονται τόσα πολλά στους επετειακούς λόγους που οι λέξεις ακούγονται τενεκεδένιες.Χάνουν τη δύναμή τους. Σέρνονται. Είναι η μοίρα των επετείων. Μυρίζουν πάντα φορμόλη. Όσοι ασκούν εξουσία, κατά κανόνα απομακρύνονται από την πάλλουσα κοινωνία.. Μοιάζουν με τα παιδιά στις γιορτές των νηπιαγωγείων. Αποστηθίζουν κείμενα κι έπειτα αποσύρονται με φουσκωμένο το στέρνο, για ένα ακόμη χρόνο έκαναν το καθήκον τους.

     Αυτό φαίνεται και σήμερα. Ανακοινώσεις από όλους.Κούφια λόγια. Υποκριτικά. Πολλές γυναίκες με παιδιά αγωνιούν να βάλουν φαγητό στην κατσαρόλα. Σκαρφίζονται τρόπους να κρατήσουν μονιασμένη την οικογένεια. Ματώνουν μπροστά στην επαγγελματική αβεβαιότητα των παιδιών τους.

      Η γυναίκα είναι πάντα πιο κοντά στις ανάγκες της καθημερινότητας. Έχουν αισθητήριο που εκπλήσσει. Διαθέτουν όμως και αντοχή και οργανωτικό μυαλό. Η γυναίκα κρατάει ακόμα την αίσθηση του καθήκοντος και της θυσίας. Όσο κι αν κυριαρχούν στην ιστορία οι αντρικές φιγούρες, οι γυναίκες είναι οι αφανείς ήρωες που  όταν χρειάστηκε ανέλαβαν δράση στο προσκήνιο. Είναι η Αντιγόνη που έδωσε το μέτρο της ηθικής όταν διακυβεύονται οι αξίες και η αξιοπρέπεια. Είναι οι Σουλιώτισσες, ακόμη κι αν δεχθούμε τον ιστορικό σχετικισμό του ιστορικού  γεγονότος, που επιβεβαίωσαν την προτεραιότητα της συνέπειας μπρος στην μπότα του κατακτητή προτιμώντας τον γκρεμό του Ζαλόγγου από την υποταγή.

       Μέρα λοιπόν της γυναίκας η 8 Μαρτίου. Της πάλλουσας μητέρας γης. Που γονιμοποιεί τον καινούργιο.Που κρατάει όρθια τα όνειρα. Που η αγκαλιά της γίνεται θερμοφόρα του των ονείρων.Που η γήινη υπόστασή της   πατάει στη γη αλλά κι όταν χρειαστεί μπορεί να αγγίξει τον ουρανό με τα δάχτυλά της.

Το μαρτίτσι και η εικονολάτρισσα εποχή

Ήταν μακρύς ο φετινός χειμώνας. Ψόφος.Από μέσα  κι απ’έξω. Ο χειμώνας είναι για τους αδύναμους μια επιπλέον δοκιμασία. Ο φετινός χειμώνας παραήταν μαρτυριάρης. Στις πόλεις μπήκε με φούρια ο παγερός αγέρας της οικονομικής ανέχειας κι έδειξε τη γύμνια του σύγχρονου πολιτισμού μας.Άνθρωποι σκυθρωποί να παλεύουν με την αδιακρισία της εικονολάτρισσας  κάμερας αλλά και τα χαρτοκούτια να σκεπάσουν τη χαμένη αξιοπρέπεια μιας ζωής που την παρέσυρε η αναλγησία των δυνατών και η ανασφάλεια των ισχυρών να σοδιάζουν, να σοδιάζουν, να σοδιάζουν…

       Μάρτιος πια. Οι άνθρωποι ακουμπάνε τις ελπίδες τους στη φύση Να ζεσταθεί το κοκαλάκι τους, μήπως φτάσει μέχρι τα τρίσβαθα της ψυχούλας τους. Κάποιοι διάττοντες αστέρες της τηλεοπτικής οθόνης επεδείκνυαν αυτές τις μέρες  το μαρτίτσι τους, φορεμένο σα βραχιόλι στον καρπό του χεριού τους. Η παράδοση γίνεται για αυτούς το άλλοθι μιας ζωής που έχει εγκλωβιστεί σ’ ένα ανιαρό λάιφ στάιλ. Χρειαζόμαστε όλοι μας ένα μαρτίτσι. Να μας θυμίζει την ευθύνη απέναντι στον πολιτισμό μας.Να μας υπενθυμίζει πως χρειάζεται να βρούμε την Κασταλία  πηγή για να ξαναβρούμε τον χαμένο ανθρωπισμό στην καθημερινότητά μας. Να αποκαθαρθούμε από τον  εγωισμό και τη θεοποίηση του εαυτούλη μας.Να απαλλαγούμε από τον ναρκισσισμό και την αδιαφορία μας.Να καταλάβουμε την ευθύνη μας απέναντι στη φύση, τον διπλανό, τη νέα γενιά, το μέλλον.

    Ίσως θα ήταν μια ευκαιρία να φορέσουμε ένα μαρτίτσι όλοι μας, έστω και για μια μέρα.Την ερχόμενη Τρίτη, ίσως είναι μια ευκαιρία. Ένα μαρτίτσι που θα μας προστατεύει από αυτούς που παίζουν με τα σπίρτα ανάβοντας φωτιές. Ένα μαρτίτσι που θα μας θυμίζει ότι η ανευθυνότητα και η ευκολία αποτυπώνεται στον λαϊκό λόγο.Ένα μαρτίτσι που θα μας βάλει σε μια άλλη ρότα σκέψης.Που θα καταλάβουμε ότι η επιλογή δεν είναι πάντα να γυρίζουμε από το άλλο πλευρό όταν νιώθουμε άβολα.Έτσι δικαιολόγησε ο λαϊκός άνθρωπος τη διπροσωπία του Μάρτη.Την απέδιδε στο ποια γυναίκα από τις δυο κοίταζε ο Μάρτης: την όμορφη ή την άσχημη. Η υπεκφυγή είναι η εύκολη λύση. Τον διπρόσωπο Μάρτη τον κάναμε θεό, οδηγό σε κάθε μας ενέργεια. Χρειάζεται να αλλάξουμε τα εικονίσματα. Και η ευθύνη δεν είναι μόνο των άλλων. Ο καθένας μας έχει το δικό του μερικό αν ο Μάρτης θα αποτελέσει την απαρχή της άνοιξης.

Μασκαράδες και μάσκες

Η μάσκα είναι μέσο παρενδυσίας. Χρησιμοποιείται όταν κάποιος θέλει να αλλάξει ρόλο, ιδίως σε τελετουργίες. Τέτοια είναι τα δρώμενα που γίνονται τις ημέρες των απόκρεων. Στα περισσότερα απ’ αυτά το βάρος δίνεται στη στολή.Κουδούνια, τομάρια, φορεσιές παλιότερες αναλαμβάνουν να δημιουργήσουν μια δαιμονιώδη ατμόσφαιρα. Στα πιο πολλά απ’ αυτά προτεραιότητα έχει η ολοκλήρωση μιας ιστορίας που αναφέρεται στη μετάβαση από το χειμώνα στην άνοιξη.Από το θάνατο στη ζωή.Από το σκοτάδι στο φως της προοπτικής.Όλη η ομάδα των συμμετεχόντων έχει πλήρη συνείδηση ότι αποκτούν υπόσταση από τη θέση τους στο δρώμενο.Δεν υπάρχουν ως άτομα αλλά ως μέρη ενός οργανισμού. Κι όπου υπάρχει μάσκα αυτή είναι εργαλείο, μέσο της ολοκλήρωσης του δρώμενου.Όλοι , συμμετέχοντες και θεατές, γνωρίζουν τις συμβάσεις. Ξέρουν τους κώδικες . Αποδέχονται την ανατροπή της καθημερινότητας για να καλοπιάσουν τη φύση να μην ξεσπάσει πάνω στα γεννήματά τους. Η διασκέδαση δεν προηγείται.Ακολουθεί.Μάλλον συνυπάρχει. Οι μασκαράδες επιτελούν το ρόλο και μετά επανέρχονται στην καθημερινότητά τους περιμένοντας να πράξουν το ίδιο ένα χρόνο μετά.

      Στις μέρες μας οι άνθρωποι δεν έχουν ανάγκη από μάσκες. Δεν περιμένουν τις αποκριές για να αλλάξουν ρόλους.Για να εκτονωθούν.Γίνεται αυτό  κάθε μέρα. Το δέρμα του προσώπου τους έχει γίνει μια μάσκα πολλαπλών χρήσεων.Αλλάζει χρώμα και  σχήμα ανάλογα με την περίσταση. Ανάλογα με το δικό τους, το ατομικό συμφέρον. Γράφουν στα παλιά τους τα παπούτσια τους άλλους. Το πρόσωπό τους-μάσκα γίνεται κόκκινο από ένταση όταν τάχα μου υπερασπίζονται τα συμφέροντα των άλλων.Ενίοτε των αδύναμων.Γίνεται γκρί, άχρωμη όταν βρίσκονται σε κλειστά δωμάτια. Τότε γίνονται κυνικοί.Υπολογιστές. Όταν βρίσκονται μπροστά στις κάμερες βαφτίζουν το δικό τους συμφέρον εθνικό καθήκον.Βάζουν συναισθηματισμό στη φωνή τους που γίνεται παλλόμενη, έτοιμη να μετατραπεί σε λυγμό.

      Το δυστύχημα με τον πολιτισμό μας στις αρχές του 21^ου αιώνα είναι πως γεμίσαμε μασκαράδες. Δραπέτευσαν από τις αποκριές και γέμισαν όλους τους χώρους.

Αναζητείται η κάλπη της εκπαίδευσης

Ζούμε στιγμές αλλοφροσύνης. Η συμπεριφορά όσων διαχειρίζονται τις τύχες του

τόπου ταιριάζει με αυτή  πρωταγωνιστών σε φιλμ νουάρ. Κι ενώ οι βασικοί ήρωες είναι απορροφημένοι από το σωτηριολογικό τους έργο , δίπλα τους, οι δευτεραγωνιστές κατ’ αυτούς, περιφέρουν τα βήματά τους στα γεύματα της ελεημοσύνης προσδοκώντας σ’ ένα λουκάνικο ή ξημερώνουν έξω από κάποια αρμόδια υπηρεσία με τα μάτια πρησμένα και τις φλέβες τεντωμένες από αγωνία για το αν θα πάρουν τη βεβαίωση για το προνοιακό επίδομα. Αλλού,  θεριεύει ο σπόρος του διχασμού.Κράμερ εναντίον Κράμερ. Κατάπτωση. Πληγές πυορροούσες. Όσα ακολουθούν είναι ένα σενάριο με φοιτητές και καθηγητές σε διαφορετικά χαρακώματα. Αντικείμενο του πόθους τους η κάλπη για το Συμβούλιο διοίκησης του ιδρύματος.Πρακολουθήστε αυτό το σενάριο που περιμένει τον σκηνοθέτη του.

. Οι φοιτητές προσήλθαν αργοπορρημένοι στο διοικητήριο του ΤΕΙ όπου διεξάγονταν η ψηφοφορία.Μέχρι τις 11 το πρωί είχαν ψηφίσει πάνω από 45 καθηγητές από τους 89 εγγεγραμμένους και μπροστά στον κίνδυνο να γίνει υφαρπαγή της κάλπης η διοίκηση αποφάσισε να κλείσει τις πόρτες τόσο από την μπροστινή όσο και από την πίσω πλευρά.

     Θα προσπαθούσε να τις ανοίγει μόλις προσέρχονται για ψηφοφορία και οι υπόλοιποι καθηγητές, κάτι που αποδείχτηκε μάταιο γιατί εν τω μεταξύ οι φοιτητές κατέλαβαν τις εισόδους με σκοπό όταν τους δοθεί η ευκαιρία να μπουκάρουν.Στις δύο εισόδους δόθηκαν αρκετές μάχες αλλά χωρίς να τα καταφέρουν.Την ίδια στιγμή και προκειμένου να συνεχιστεί η ψηφοφορία η διοίκηση του ΤΕΙ και η εφορευτική επιτροπή των εκλογών σκέφτηκαν και το έκαναν πράξη, να στήσουν άλλη μια κάλπη.Με κατ’ ιδίαν επικοινωνία με τους καθηγητές που δεν είχαν ψηφίσει συνεννοήθηκαν να πάνε.Στην κάλπη αυτή οδηγήθηκαν περί τους 25 καθηγητές.

      Το σίριαλ όμως έχει και συνέχεια.Κάποιος, μάλλον καθηγητή;, κάρφωσε στους φοιτητές το στήσιμο της νέας κάλπηςΟι φοιτητές πήγαν εκεί αλλά έφτασαν καθυστερημένα ενώ είχε κλείσει η κάλπη.

      Τα φηφοδέλτια πέρασαν από τα μπλόκα με περιπετειώδη τρόπο, κρυμμένα σε μια μεγάλη δερμάτινη τσάντα.Την ώρα της καταμέτρησης επί του πρώτου ορόφου του διοικητηρίου, οι φοιτητές παρέμειναν έξω από την κλειδωμένη πόρτα την οποία σε κάποια στιγμή άρχισαν να χτυπούν ομαδικά με κίνδυνο να καταρρεύσει.Στο χώρο πίσω από την κλειδωμένη πόρτα πάνω από 20 καθηγητές βίωναν τις απειλές των σπουδαστών.

    Όλα αυτά διήρκεσαν γύρω στη μία ώρα.Όταν η καταμέτρηση των ψηφοδελτίων ολοκληρώθηκε, έφτασε η στιγμή της εξόδου των ομήρων. Ο πρόεδρος ξεκλείδωσε την πόρτα και εξήλθε πρώτος.Τότε ήταν που επήλθε σύρραξη. Ο πρόεδρος προπηλακίστηκε και προκειμένου να προστατευθεί έτρεξαν καθηγητές του ιδρύματος.

ΥΓ. Το κείμενο είναι αντιγραφή από τοπική εφημερίδα.Οι πρωταγωνιστές κυκλοφορούν μασκαρεμένοι ωσόστου βρεθεί η κάλπη.Ο εμπνευστής του διχασμού είναι γνωστός.

Μάθημα: Λαογραφικά θέματα στην Ελλάδα και την Τουρκία Μια παράλληλη ανάγνωση

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και

Κοινωνικής Ανθρωπολογίας

Ακαδημαϊκό έτος 2011-2012

Εαρινό εξάμηνο

Διδάσκων:καθηγητής Ευάγγελος Γρ.Αυδίκος

Μάθημα:      Λαογραφικά θέματα στην Ελλάδα και την Τουρκία Μια παράλληλη ανάγνωση

            1.Ο Στόχος

 

       Η Ελλάδα και η Τουρκία αναπαριστώνται στερεοτυπικά ως χώρες που βρίσκονται σε διαρκή σύγκρουση. Ιστορικά είναι αδιαμφισβήτητη η αντιπαράθεση, δεδομένου ότι η Ελλάδα συγκροτήθηκε ως ανεξάρτητο εθνικό κράτος κατά τη διάρκεια της κατάρρευσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας(19^ος -20^ος αι.). Αποτέλεσμα της ελληνικής εθνικής ολοκλήρωσης, καθώς και της προσπάθειας για συγκρότηση τουρκικού εθνικού κράτους οι δύο χώρες είχαν μακροχρόνιες πολεμικές συγκρούσεις αλλά και διαμορφώθηκαν στερεότυπα  που διογκώθηκαν με τα «Σεπτεμβριανά» του 1955 στην Κωνσταντινούπολη και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο .Πέρα απ’ όλα αυτά, Έλληνες και Τούρκοι συνυπήρξαν για αιώνες, γεγονός που διευκόλυνε τα πολιτισμικά δάνεια και τις πολιτισμικές μεταναστεύσεις.

       Στόχος του μαθήματος είναι:

ü      να αναδείξει το ρόλο των λαογραφικών σπουδών στη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας

ü      να διευκολύνει τους φοιτητές να κατανοήσουν την ιστορικότητα των στερεοτύπων.

ü      να μελετήσουν τις ομοιότητες και τις διαφορές.

ü      Να ανακαλύψουν με διαφορετική οπτική τον γείτονα, γεγονός που θα ενισχύσει την αυτοεικόνα τους.

2. Τα θέματα

ü      Η Λαογραφία ως εθνική επιστήμη

ü      Λαογραφία και η συγκρότηση του τουρκικού κράτους

ü      Η δίκη του Μποράταφ

ü      Το Ισλάμ και η Τουρκία

ü      Οι Αλεβήδες

ü      Ο Ναστρεδίν Χότζα

ü      Μουσικές συγγένειες

ü      Τα ονόματα και η εθνική ταυτότητα.

ü      Ζεϊμπέκηδες της Μικρά Ασίας

ü      Αναπαραστάσεις Ελλήνων και Τούρκων(δημοτικό τραγούδι και παροιμία, λογοτεχνία)

3.Αξιολόγηση

α. Προφορική εξέταση 50%(5)

β.Ενδιάμεση εξέταση   20%(3)

γ.Εργασία που θα στηρίζεται σε δύο άρθρα(με έκταση 2000 λέξεων) 20%(2). Η εργασία θα είναι μέρος  της ύλης της προφορικής εξέτασης.

4.Υποχρεώσεις

α.Ενδιάμεση εξέταση 11 Μαΐου 2012, ώρα 11.

β.Παράδοση εργασίας στις 23 Μαΐου 2012.

5.Προτεινόμενα συγγράμματα

              α.Ευάγγελος Αυδίκος(επιμ.).2012.Λαογραφικές Αναγνώσεις στην  Ελλάδα και την Τουρκία.Αθήνα: Πεδίο.

             β.David Shankland.2003. Ισλάμ και Κοινωνία στην Τουρκία. Αθήνα: Κριτική.

6.Βιβλιογραφία

             I.      Αυδίκος,Ευάγγελος. 2009. Εισαγωγή στις Σπουδές του Λαϊκού Πολιτισμού. Λαογραφίες, Λαϊκοί Πολιτισμοί , Ταυτότητες.Αθήνα:Κριτική( «Από το υπερεθνικό στο εθνικό: η οθωμανική αυτοκρατορία και τη Τουρκία», σελ.126-148)

          II.      Başgöz, İlhan . “Folklore Studies and Nationalism in Turkey”.Journal of the Folklore Institute 9:2/3 (1972):162-176.

       III.      Çavuşer, Süheyla. Lives Reflected  through Home Decoration in a Small Village in Turkey.

       IV.      Δαμιανάκος, Στάθης(επιμ.).1993.Θέατρο Σκιών.Παράδοση και νεωτερικότητα.Αθήνα:Πλέθρον

          V.      Degirmenci, Koray .”On the Pursuit of a Nation: The Construction of Folk and Folk Music in the Founding Decades of the Turkish Republic”.International Review of the Aesthetics and Sociology of Music 37:1 (2006):47-65.

       VI.      Delaney, Carol.2006. «Ξεμπλέκοντας το νόημα των μαλλιών στην τρουρκική κοινωνία».Στο Φ.Τσιμπιρίδου(επιμ.), ‘Μουσουλμάνες της Ανατολής’.Αναπαραστάσεις, πολιτισμικές σημασίες και πολιτικές, 343-372.Αθήνα:Κριτική.

    VII.      Edmonds, C. J. “Kurdish Nationalism”..  Journal of Contemporary History 6:1(1971):87-107.

 VIII.      Kaplanoglou,Marianthi. “Two Storytellers from the Greek-Orthodox Communities of Ottoman Asia Minor. Analyzing Some Micro-data in Comparative Folklore”. Fabula 51: 3/4 (2010) :251-265.

       IX.      Κοροβίνης, Θωμάς. 1988.Τουρκικές παροιμίες. Αθήνα: Εκδόσεις Άγρα.

          X.      …………………..2005. Οι Ζεϊμπέκοι της Μικράς Ασίας.Αθήνα:Εκδόσεις Άγρα.

       XI.      Μήλλας, Ηρακλής.2001.  Εικόνες ελλήνων και τούρκων : σχολικά βιβλία, ιστοριογραφία, λογοτεχνία και εθνικά στερεότυπα. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

    XII.      ---------------------.2006. «Η Ανταλλαγή στην ελληνική και την τουρκική λογοτεχνία ομοιότητες και διαφορές». Στο Κ.Τσιτσελίκης(επιμ.), Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών. Πτυχές μιας εθνικής σύγκρουσης, 399-439.Αθήνα: Κριτική.

 XIII.      Ozturkmen,  Arzu. “Folklore on Trial: Pertev Naili Boratav and the Denationalization of Turkish Folklore”. Journal of Folklore Research 42:2 (2005):185-21

 XIV.      Stein,  Heidi. “Turkish Nasreddin Hoca’s Appearance as the Uzbek

            Afandi”. Middle Eastern Literatures 10:3( 2007):219-230.

 XV.Yildirim, Onur. 2006 «Η ανταλλαγή πληθυσμών του 1923.Πρόσφυγες και  

            εθνικές ιστοριογραφίες στην Ελλάδα και την Τουρκία».Στο    

            Κ.Τσιτσελίκης(επιμ.), Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών. Πτυχές μιας   

           εθνικής σύγκρουσης, 65-110.Αθήνα: Κριτική.

XVI.Χιδίρογλου, Παύλος.1987. Εθνολογικοί προβληματισμοί, από την Τουρκική και

          την Ελληνική παροιμιολογία. Αθήναι: Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία.

Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας

Και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας

Ακαδημαϊκό έτος 2011-2012

Εαρινό Εξάμηνο

Διδάσκων: καθηγητής Ευάγγελος Αυδίκος

Μάθημα : Τελετουργίες και λαϊκά δρώμενα

1.Το πλαίσιο

 Σκοπός του μαθήματος είναι να ασχοληθεί με τις τελετουργίες ως πολιτισμική και κοινωνική συμπεριφορά.Είναι γνωστό ότι οι τελετουργίες ως τυποποιημένη συμπεριφορά συνδέεται με ποικίλα ερωτήματα και ανάγκες των οργανωμένων κοινωνικών ομάδων,στα οποία προσπαθούν να απαντήσουν ή να τα διαχειριστούν για ποικίλους σκοπούς(μεταφυσικούς,κοινωνικούς,πολιτισμικούς).Υπ` αυτήν την έννοια, το μάθημα θα επιχειρήσει να διερευνήσει το φαινόμενο αυτό,χρησιμοποιώντας τις διάφορες θεωρίες που έχουν διατυπωθεί. Αυτό θα γίνει με τη χρήση ενθογραφικών παραδειγμάτων τελετουργιών από τον ελληνικό και διεθνή χώρο.

  Βασικοί άξονες.

     α.Τι  είναι τελετουργία

     β. Τελετή, θρησκεία, πίστη, σκέψη και δράση.

     γ.Από τον Van Gennep(διαβατήριες τελετές) στον Turner(μεθοριακότητα)

     δ. Κατηγορίες τελετουργιών(διαβατήριες,μύησης, εποχιακές,κ.λπ.),.

     ε. Γέννηση, γάμος, θάνατος ως διαβατήριες τελετές

     στ.Τελετές μύησης

2.Υποχρεώσεις

α.Ενδιάμεση εξέταση 10 Μαΐου 2010, ώρα 5μμ, αίθουσα Θ.

β.Δήλωση άρθρων ως τις 20 Μαρτίου

3.Αξιολόγηση

α. Προφορική εξέταση   40%(4)

β.Ενδιάμεση εξέταση     30(3)

γ.Παράδοση γραπτής εργασίας(ως 1500 λέξεις, ημερομηνία παράδοσης 10 Μαΐου 2012) που θα στηρίζεται σε δύο επιστημονικά κείμενα  20% (2). Σε περίπτωση που τα κείμενα ή το ένα απ’ αυτά είναι ξενόγφλωσσα θα πριμοδοτείται η εργασία με έναν(1) επιπλέον βαθμό

Δ. Παρακολούθηση και συμμετοχή στο μάθημα 10%(1).

  

4.Προτεινόμενα συγγράμματα

α.Ευάγγελος Γρ.Αυδίκος.2012.Παιδική ηλικία και διαβατήριες τελετές.Αθήνα: Πεδίον.

β . Νάντια Σερεμετάκη, Η τελευταία λέξη στης Ευρώπης τα άκρα, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα 1994.

5.Βιβλιογραφία

  

1. Ελευθέριος Π Αλεξάκης,  Ταυτότητες και ετερότητες. Σύμβολα, συγγένεια, κοινότητα στην Ελλάδα – Βαλκάνια, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα 2001.

2. Maurice Bloch, From Blessing to Violence. History and Ideology in the Circumcision Ritual of the Merina of Madagascar, Cambridge University Press. Cambdridge 1996.

3.. Catherine Bell,1992.Ritual Theory, Ritual, Practice, Oxford University Press,  New York-Oxford 1992.